อุรคชาดก

อุรคชาดก เป็นชาดกในขุททกนิกาย พระไตรปิฎกฉบับ มมร ที่แสดงถึงธรรมะอันลึกซึ้งเกี่ยวกับการพลัดพรากและความตาย โดยเปรียบเทียบการละทิ้งร่างกายของคนตายเหมือนกับการที่งูลอกคราบเก่าทิ้งไปอย่างไร้ความอาลัย พระศาสดาตรัสเรื่องนี้เพื่อทรงปรารภกุฎุมพีผู้เศร้าโศกจากการสูญเสียบุคคลในครอบครัว

เรื่องในอดีตกล่าวถึงพระโพธิสัตว์และครอบครัวรวม 6 คน ซึ่งดำเนินชีวิตด้วยความไม่ประมาท เจริญมรณัสสติอยู่เป็นนิจ วันหนึ่ง บุตรชายถูกอสรพิษกัดเสียชีวิตขณะทำงานที่นา แต่ทุกคนในครอบครัว ทั้งบิดา มารดา น้องสาว ภรรยา และทาสี กลับไม่มีใครร้องไห้คร่ำครวญ เพราะต่างเข้าใจในกฎแห่งอนิจจังและความจริงของชีวิต จนกระทั่งท้าวสักกะเทวราชเสด็จมาทดสอบความจริงใจและสอบถามเหตุผลที่ไม่เศร้าโศก บุคคลทั้ง 5 จึงได้กล่าวคาถาแสดงธรรมยืนยันสัจธรรมชีวิต

• บิดา: เปรียบความตายเหมือนงูลอกคราบ ร่างกายที่ไร้ชีวีตย่อมไม่รับรู้ความเศร้าโศกของญาติมิตร
• มารดา: บุตรมาเองโดยไม่ได้เชิญ และจากไปโดยไม่ได้อนุญาต การร้องไห้จึงไร้ประโยชน์
• น้องสาว: การร้องไห้ทำให้ตนเองผ่ายผอมและสร้างความไม่ยินดีแก่คนรอบข้างโดยเปล่าประโยชน์
• ภรรยา: การเศร้าโศกถึงคนตายก็เหมือนเด็กร้องไห้ขอพระจันทร์ ซึ่งเป็นสิ่งที่เป็นไปไม่ได้
• ทาสี: เปรียบคนตายเหมือนหม้อน้ำที่แตกแล้ว ย่อมไม่สามารถประสานให้กลับคืนเป็นปกติได้

คำสอนหลักของสูตร: สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง มีความเกิดขึ้น เสื่อมสลาย และมีความตายเป็นธรรมดา การร้องไห้คร่ำครวญถึงผู้ที่ล่วงลับไปแล้วไม่สามารถทำให้ผู้ตายฟื้นคืนชีพได้ การมีสติ ไม่ประมาท และเข้าใจในสภาวะธรรมตามความเป็นจริง คือหนทางหลุดพ้นจากความทุกข์โศก ในตอนท้าย พระศาสดาได้ทรงประชุมชาดก โดยระบุว่าบุคคลในยุค พุทธกาล คือบุคคลในอดีตชาตินั่นเอง