การันทิยชาดก

การันทิยชาดก เป็นเรื่องราวที่แสดงถึงการเปรียบเทียบและการสอนเตือนสติเกี่ยวกับการกระทำที่เกินวิสัยของมนุษย์ โดยมีจุดเริ่มต้นจากการที่พระสารีบุตรเถระมักให้ศีลแก่คนทุศีลทั่วไปที่พบเจอโดยที่พวกเขาไม่ได้ขอ แม้สัทธิวิหาริกและภิกษุนำเรื่องนี้ไปกราบทูล พระศาสดาจึงตรัสเล่าเรื่องในอดีตว่าเคยเกิดขึ้นมาแล้วเช่นกัน

ในอดีตกาล อาจารย์ทิศาปาโมกข์ผู้เป็นอาจารย์ ได้ให้ศีลแก่คนทั่วไปรวมถึงชาวประมงผู้ไม่ขอศีล ซึ่งเมื่อพวกเขาได้รับแล้วก็ไม่ยอมรักษา การันทิยมาณพ (พระโพธิสัตว์ในชาติภพนั้นซึ่งเป็นอันเตวาสิกผู้ใหญ่) จึงหาวิธีเตือนสติอาจารย์ด้วยการกลิ้งก้อนหินลงไปในซอกเขาในป่าและกล่าวอ้างว่าจะทำให้แผ่นดินใหญ่ราบเรียบดังฝ่ามือ เมื่ออาจารย์ท้วงติงว่ามนุษย์คนเดียวไม่สามารถทำได้ การันทิยมาณพจึงใช้โอกาสนั้นเปรียบเทียบว่า การพยายามทำให้แผ่นดินราบเรียบเป็นสิ่งที่เป็นไปไม่ได้ฉันใด การบังคับหรือชี้นำมนุษย์ผู้มีทิฏฐิต่าง ๆ กันและเป็นคนทุศีลให้มาอยู่ในอำนาจหรือยอมรับศีลโดยที่พวกเขาไม่เต็มใจและไม่ขอ ก็เป็นสิ่งที่เป็นไปไม่ได้ฉันนั้น

หลักธรรมคำสอนและประเด็นสำคัญจากชาดกนี้ประกอบด้วย:

• การรู้จักประมาณตนและการกระทำในสิ่งที่เหมาะสม: การฝืนทำในสิ่งที่เกินวิสัยหรืออยู่นอกเหนือความสามารถที่มนุษย์คนเดียวจะทำได้ ย่อมนำมาซึ่งความเหนื่อยเปล่า
• หลักการเผยแผ่และการให้ธรรมทาน: การให้ธรรมหรือศีลควรให้แก่ผู้ที่มีความพร้อม มีความต้องการ และร้องขอ (บุคคลผู้รู้คุณค่า) มากกว่าการบังคับยัดเยียดให้กับผู้ที่ยังไม่มีศรัทธา ซึ่งจะไม่เกิดประโยชน์อันใด
• การยอมรับความจริง: บัณฑิตเมื่อได้รับคำตักเตือนที่ถูกต้องและมีเหตุผล ย่อมพิจารณาและยอมรับความผิดพลาดของตนเพื่อปรับปรุงแก้ไข

ในท้ายที่สุด อาจารย์ได้ยอมรับคำท้วงติงของการันทิยมาณพและเลิกพฤติกรรมการให้ศีลแก่คนที่ไม่ขอ พระศาสดาจึงทรงประชุมชาดกโดยระบุว่า อาจารย์ทิศาปาโมกข์ในครั้งนั้นได้มาเป็นพระสารีบุตร ส่วนการันทิยบัณฑิตได้มาเป็นพระองค์เองในปัจจุบัน