กปิชาดก

กปิชาดก เป็นชาดกที่แสดงถึงโทษของการอยู่ร่วมกับผู้จองเวร และอันตรายของการบริหารหมู่คณะโดยบุคคลผู้ขาดปัญญา ซึ่งพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงปรารภเหตุการณ์ที่พระเทวทัตพร้อมด้วยบริษัทพินาศลง จึงตรัสเรื่องนี้ขึ้นเพื่อเป็นอุทาหรณ์สอนใจ

ในอดีตกาล พระโพธิสัตว์เสวยพระชาติเป็นพญาลิง (กระบี่) มีบริวาร 500 ตัว อาศัยอยู่ในสวนหลวงของพระเจ้าพราหมณศาลแห่งเมืองพาราณสี พร้อมกับพญาลิงอีกตัวหนึ่งที่มีบริวاراتัวอื่น ๆ อีก 500 ตัว วันหนึ่ง ลิงเกเรตัวหนึ่งในกลุ่มของพญาลิงหัวดื้อได้กระทำการลบหลู่และถ่ายอุจจาระรดศีรษะของปุโรหิตผู้เข้าไปอาบน้ำในสวนหลวง ทำให้ปุโรหิตผูกโกรธและหาทางแก้แค้น แม้พระโพธิสัตว์จะเตือนบริวารทั้งหมดให้ย้ายหนีเพราะสถานที่ของคู่เวรเป็นภัย แต่พญาลิงหัวดื้อและบริวารกลับดื้อรั้นไม่ยอมย้ายตาม

ต่อมา เกิดเหตุการณ์ไฟไหม้ลามไปถึงโรงช้างหลวง ปุโรหิตจึงทูลแนะนำพระราชาให้นำมันเหลวของวานรมาใช้รักษาแผลของช้าง เป็นเหตุให้พลธนูเข้าไปยิงวานรทั้ง 500 ตัวจนตายสิ้น มีเพียงพญาลิงหัวดื้อที่ถูกยิงได้รับบาดเจ็บสาหัสและหนีมาตายที่สำนักของพระโพธิสัตว์ พระโพธิสัตว์จึงได้แสดงธรรมเตือนใจด้วยคาถาชาดก

คำสอนหลักและข้อคิดสำคัญจากพระสูตร:

• ภัยของคู่เวร: ไม่ควรอยู่ในสถานที่ที่มีคนจองเวร แม้จะอยู่เพียงคืนเดียวหรือสองคืนก็เป็นทุกข์
• โทษของคนพาล: ผู้นำที่ใจเบาและไร้ปัญญา มักนำความพินาศย่อยยับมาสู่หมู่คณะและบริวาร เปรียบเสมือนนกต่อที่ทำให้พ้องพวกต้องตาย
• คุณลักษณะของบัณฑิต: ผู้บริหารหมู่คณะที่ดีต้องเป็นคนฉลาด มีศีล ปัญญา และสุตะ (การศึกษาเล่าเรียน) เพื่อก่อให้เกิดประโยชน์เกื้อกูลแก่ทั้งตนเองและผู้อื่น
• การสำรวจตนเอง: ธีรชนควรพิจารณาชั่งใจดูคุณธรรมในตนเองก่อน จึงค่อยตัดสินใจบริหารหมู่คณะหรือหลีกเร้นไปอยู่ตามลำพังเพื่อความปลอดภัย

ในบทสรุปชาดก พระศาสดาได้ทรงประชุมชาดกโดยทรงระบุว่า วานรหัวดื้อในครั้งนั้นคือพระเทวทัต บริวารของวานรหัวดื้อคือบริษัทของพระเทวทัต ส่วนขุนกระบี่ผู้ฉลาดและมีปัญญาคือพระองค์เองในปัจจุบัน