หลิททราคชาดก

หลิททราคชาดก เป็นชาดกที่แสดงถึงคำสอนเรื่องการเลือกคบคนและการหลีกเลี่ยงคนพาล ซึ่งพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงปรารภภิกษุผู้กระสันอยากสึกเพราะหลงใหลในสตรี จึงตรัสเรื่องนี้เพื่อเตือนสติ

ใจความสำคัญของเรื่องเริ่มต้นจากนางกุมาริกาได้เข้าไปทำลายศีลของดาบสหนุ่ม และชักชวนให้ไปรักษาศีลในหมู่บ้านโดยอ้างว่าการอยู่ครองเรือนมีผลมากกว่าการอยู่ป่า แม้ดาบสหนุ่มจะมีใจไขว้เขวและเตรียมตัวจะไปตามนาง แต่เมื่อได้พบและปรึกษาดาบสผู้เป็นบิดา บิดาจึงได้ให้โอวาทเตือนสติถึงลักษณะของบุคคลที่ควรคบและไม่ควรคบ ดังนี้

• ลักษณะของคนที่ควรคบ: คือผู้ที่มีความคุ้นเคยและอดทนต่อความคุ้นเคยได้ เป็นผู้ตั้งใจฟังและอดทนต่อถ้อยคำ เป็นผู้ไม่มีกรรมชั่วทางกาย วาจา ใจ มีความประพฤติชอบโดยธรรมแต่ไม่ถือตัว ประพฤติกรรมอันบริสุทธิ์ และเป็นผู้มีปัญญา
• ลักษณะของคนที่ไม่ควรคบ: คือคนที่มีจิตใจกลับกลอก รักง่ายหน่ายเร็วเปรียบเสมือนผ้าที่ย้อมด้วยน้ำขมิ้น บิดาสั่งสอนให้หลีกเลี่ยงคนเช่นนี้ให้ห่างไกลเปรียบเหมือนการหลีกเลี่ยงอสรพิษ หนทางที่เปื้อนคูถ หรือหนทางที่ขรุขระ
• โทษของการคบคนพาล: การสมาคมกับคนพาลนำมาซึ่งความพินาศ เป็นทุกข์ทุกเมื่อเปรียบเสมือนการอยู่ร่วมกับศัตรู

เมื่อดาบสหนุ่มได้รับฟังคำสั่งสอนและโอวาทอันลึกซึ้งจากบิดาแล้ว จึงเกิดความสลดใจและยกเลิกความตั้งใจที่จะเข้าสู่ทางโลก หันกลับมาบำเพ็ญเพียรในสำนักของบิดา จนกระทั่งได้บรรลุอภิญญาและสมาบัติในที่สุด