ปัญจุโปสถิกชาดก

ปัญจุโปสถิกชาดก เป็นชาดกที่แสดงถึงการบำเพ็ญอุโบสถวัตรเพื่อข่มกิเลสของพระโพธิสัตว์และสัตว์ป่า ๕ ชนิด โดยมีจุดเริ่มต้นจากการที่พระพุทธองค์ทรงปรารภถึงอุบาสก ๕๐๐ ผู้รักษาอุโบสถ ณ พระเชตวันมหาวิหาร จึงทรงแสดงอดีตชาดกเพื่อชี้ให้เห็นว่าการรักษาอุโบสถเป็นประเพณีของบัณฑิตแต่โบราณ

เนื้อหาในชาดกกล่าวถึงฤาษี (พระโพธิสัตว์) และสัตว์ ๔ ชนิด ที่ต่างพากันสมาทานอุโบสถเพื่อข่มกิเลสตัวร้ายที่เคยสร้างความทุกข์ในอดีต โดยมีรายละเอียดดังนี้:

• นกพิราบ: รักษาอุโบสถเพื่อข่ม ราคะ (ความรัก) หลังจากสูญเสียคู่รักไปให้เหยี่ยว
• งู: รักษาอุโบสถเพื่อข่ม โทสะ (ความโกรธ) หลังจากพลั้งมือกัดโคของนายอำเภอจนตายและทำให้ชาวบ้านโศกเศร้า
• สุนัขจิ้งจอก: รักษาอุโบสถเพื่อข่ม โลภะ (ความโลภ) หลังจากติดอยู่ในท้องช้างตายจนเกือบเอาชีวิตไม่รอด
• หมี: รักษาอุโบสถเพื่อข่ม ความอยากเกินประมาณ หลังจากแอบไปกินของชาวบ้านจนถูกรุมทำร้ายศีรษะแตก
• ดาบส (พระโพธิสัตว์): รักษาอุโบสถเพื่อข่ม มานะ (ความถือตัว) หลังจากแสดงความกระด้างกระเดื่องต่อพระปัจเจกพุทธเจ้าผู้มาโปรด

คำสอนหลัก: พระศาสดาทรงประชุมชาดกโดยระบุว่า สัตว์เหล่านั้นในกาลก่อนได้กลับมาเกิดเป็นพระสาวกในปัจจุบัน (นกพิราบคือพระอนุรุทธะ, หมีคือพระกัสสปะ, หมาจิ้งจอกคือพระโมคคัลลานะ, งูคือพระสารีบุตร และดาบสคือพระองค์เอง) ชาดกนี้สอนให้พุทธศาสนิกชนรู้จักสำรวมระวัง ข่มจิตใจ และชำระกิเลสของตนตามรอยบาทของบัณฑิตในกาลก่อน