อัชฌัตตานัตตสูตร

อัชฌัตตานัตตสูตร (สังยุตตนิกาย SN 35.3) เป็นพระสูตรที่ปรากฏอยู่ในพระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สฬายตนวรรค ซึ่งพระพุทธองค์ทรงแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย ณ กรุงสาวัตถี โดยมีเนื้อหาหลักเน้นย้ำถึงความเป็นอนัตตาของอายตนะภายในทั้ง ๖ ประการ อันเป็นธรรมที่ผู้ปฏิบัติพึงพิจารณาด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริง

ในพระสูตรนี้ พระพุทธเจ้าได้ตรัสสอนว่า "จักขุ (ตา) เป็นอนัตตา" สิ่งใดที่เป็นอนัตตา สิ่งนั้นพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงว่า "นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา" หลักการเดียวกันนี้ยังรวมถึงอายตนะภายในอื่น ๆ ได้แก่ โสตะ (หู), ฆานะ (จมูก), ชิวหา (ลิ้น), กาย (ร่างกาย) และ มโน (ใจ) ซึ่งทั้งหมดล้วนเป็นอนัตตาเช่นกัน

การพิจารณาเห็นอายตนะภายในทั้ง ๖ ประการว่าเป็นอนัตตาตามความเป็นจริงนี้ เป็นสิ่งสำคัญสำหรับอริยสาวกผู้ได้สดับ เมื่ออริยสาวกเห็นเช่นนี้ ย่อมเกิดความเบื่อหน่ายในอายตนะเหล่านั้น เมื่อเบื่อหน่ายย่อมคลายกำหนัด และเมื่อคลายกำหนัดแล้ว จิตย่อมหลุดพ้น การหลุดพ้นนี้เองนำไปสู่การรู้แจ้งว่า "ชาติสิ้นแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ไม่มีกิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้อีกต่อไป" ซึ่งเป็นการสิ้นสุดแห่งทุกข์โดยสมบูรณ์

ดังนั้น อัชฌัตตานัตตสูตรจึงเป็นบทสรุปแห่งการทำความเข้าใจและการปฏิบัติเพื่อละคลายความยึดมั่นถือมั่นในอายตนะภายใน ซึ่งเป็นหนทางสู่การบรรลุวิมุตติ คือความหลุดพ้นจากกิเลสทั้งปวง.