อุปาทายสูตร

อุปาทายสูตร เป็นพระสูตรหนึ่งในสังยุตตนิกาย สฬายตนวรรค (สังยุตต์ที่ว่าด้วยอายตนะ ๖) ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมเกี่ยวกับที่มาของสุขและทุกข์ภายใน. พระองค์ทรงตั้งคำถามแก่ภิกษุทั้งหลายว่า “เมื่อมีอะไร เพราะอาศัยอะไร สุขและทุกข์ภายในจึงเกิดขึ้น” โดยภิกษุทั้งหลายทูลตอบว่ามีพระผู้มีพระภาคเป็นหลัก .

พระพุทธองค์จึงทรงอธิบายต่อไปว่า สุขและทุกข์ภายในนั้นเกิดขึ้นเพราะอาศัยจักขุ (ตา) โสตะ (หู) ฆานะ (จมูก) ชิวหา (ลิ้น) กาย (กาย) และมโน (ใจ) ซึ่งเรียกรวมกันว่าอายตนะภายใน ๖. จากนั้น พระองค์ได้ทรงสอบถามภิกษุทั้งหลายว่า อายตนะเหล่านี้เที่ยงหรือไม่เที่ยง ภิกษุทั้งหลายทูลตอบว่า "ไม่เที่ยง" . พระองค์จึงตรัสถามต่อว่า สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข ภิกษุทั้งหลายทูลตอบว่า "เป็นทุกข์" .

สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันเป็นธรรมดา สุขและทุกข์ภายในย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยสิ่งนั้น ไม่ใช่เกิดขึ้นโดยไม่อาศัยสิ่งนั้น . การยึดมั่นถือมั่นในอายตนะทั้ง ๖ ที่ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ และมีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จึงเป็นต้นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของสุขและทุกข์ภายใน. พระพุทธเจ้าทรงสอนให้เห็นความจริงนี้ว่า เมื่ออริยสาวกผู้ได้สดับเห็นเช่นนี้แล้ว ย่อมเกิดความเบื่อหน่ายในอายตนะทั้งหลาย ไม่ว่าจะเป็นตา หู จมูก ลิ้น กาย หรือใจ .

เมื่อความเบื่อหน่ายเกิดขึ้น ย่อมคลายกำหนัด ไม่ยึดมั่นถือมั่นในสิ่งเหล่านั้น เพราะคลายกำหนัดแล้ว จิตย่อมหลุดพ้น. เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ย่อมรู้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งว่า “หลุดพ้นแล้ว” และรู้ชัดว่า “ชาติสิ้นแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ไม่มีกิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้อีกต่อไป” . สรุปคือ อุปาทายสูตรเน้นย้ำถึงการทำความเข้าใจในธรรมชาติของอายตนะ ๖ ว่าไม่เที่ยง เป็นทุกข์ และเป็นอนัตตา เพื่อให้เกิดความเบื่อหน่าย คลายกำหนัด และนำไปสู่การหลุดพ้นจากกองทุกข์ทั้งปวง.