โคทัตตสูตร

โคทัตตสูตร (สังยุตตนิกาย SN 41.7) เป็นพระสูตรที่กล่าวถึงการสนทนาระหว่างท่านพระโคทัตตะกับจิตตคฤหบดี ณ อัมพาฏกวัน เขตเมืองมัจฉิกาสัณฑ์ โดยท่านพระโคทัตตะได้ตั้งคำถามถึงธรรม ๔ ประการ ได้แก่ อัปปมาณาเจโตวิมุตติ อากิญจัญญาเจโตวิมุตติ สุญญตาเจโตวิมุตติ และอนิมิตตาเจโตวิมุตติ ว่ามีอรรถต่างกัน มีพยัญชนะต่างกัน หรือมีอรรถอย่างเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น

จิตตคฤหบดีได้อธิบายว่า ธรรมเหล่านี้สามารถมีได้ทั้งสองกรณี โดยได้อธิบายแต่ละเจโตวิมุตติไว้ดังนี้: อัปปมาณาเจโตวิมุตติคือการที่ภิกษุมีเมตตาจิต กรุณาจิต มุทิตาจิต และอุเบกขาจิต แผ่ไปโดยรอบทิศ ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง และเบื้องขวาง โดยไม่มีประมาณ เป็นมหัคคตะ ไม่มีขอบเขต ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน อากิญจัญญาเจโตวิมุตติคือการที่ภิกษุล่วงวิญญาณัญจายตนฌานโดยสิ้นเชิง แล้วเข้าถึงอากิญจัญญายตนฌาน โดยกำหนดว่า "ไม่มีอะไร" สุญญตาเจโตวิมุตติคือการที่ภิกษุไปอยู่ในป่า โคนไม้ หรือเรือนว่าง แล้วพิจารณาว่า "สิ่งนี้ว่างจากอัตตา หรือสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตา" และอนิมิตตาเจโตวิมุตติคือการที่ภิกษุเข้าถึงอนิมิตตเจโตสมาธิ เพราะไม่กำหนดนิมิตทั้งปวง

จิตตคฤหบดีได้อธิบายเพิ่มเติมว่า ธรรมเหล่านี้มีอรรถต่างกันและมีพยัญชนะต่างกัน เมื่อกล่าวถึงลักษณะเฉพาะของสมาบัติแต่ละขั้น แต่หากกล่าวถึงในแง่ของเจโตวิมุตติอันไม่กำเริบ ซึ่งหมายถึงพระอรหัตตผลแล้ว ธรรมเหล่านี้ย่อมมีอรรถเป็นอันเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น เพราะเจโตวิมุตติอันไม่กำเริบนั้นว่างเปล่าจากราคะ โทสะ โมหะ ซึ่งเป็นกิเลสเครื่องกังวลและเครื่องทำนิมิตทั้งปวง อันภิกษุผู้ขีณาสพละได้แล้ว ตัดขาดแล้ว ทำให้ไม่เกิดขึ้นอีกต่อไป พระโคทัตตะจึงกล่าวชมจิตตคฤหบดีว่า การที่ปัญญาจักษุของท่านหยั่งทราบพระพุทธพจน์ที่ลึกซึ้งเช่นนี้ นับเป็นลาภอันประเสริฐของท่านแล้ว.