ทุกขสมุทยสูตร

ทุกขสมุทยสูตรในสังยุตตนิกาย นิทานวรรค เป็นพระสูตรที่พระพุทธองค์ทรงแสดงถึงความเกิดและความดับแห่งทุกข์ โดยเน้นที่การทำงานของอายตนะทั้ง ๖ (ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ) กับอารมณ์ภายนอก

พระผู้มีพระภาคตรัสอธิบายว่า ความเกิดแห่งทุกข์นั้นเกิดขึ้นได้อย่างไร โดยเริ่มจากเพราะอาศัยตาและรูป จักขุวิญญาณ (ความรู้แจ้งทางตา) จึงเกิดขึ้น การประจวบกันของธรรม ๓ ประการนี้ (ตา รูป จักขุวิญญาณ) เรียกว่า ผัสสะ (การกระทบ) เพราะมีผัสสะเป็นปัจจัย เวทนา (ความรู้สึก สุข ทุกข์ ไม่สุขไม่ทุกข์) จึงเกิดขึ้น และเพราะมีเวทนาเป็นปัจจัย ตัณหา (ความทะยานอยาก) จึงเกิดขึ้น ด้วยประการฉะนี้แล ความเกิดแห่งทุกข์จึงมีขึ้น

หลักการนี้ยังคงดำเนินไปในทำนองเดียวกันกับอายตนะที่เหลือ คือ เพราะอาศัยหูและเสียง โสตวิญญาณจึงเกิด, อาศัยจมูกและกลิ่น ฆานวิญญาณจึงเกิด, อาศัยลิ้นและรส ชิวหาวิญญาณจึงเกิด, อาศัยกายและโผฏฐัพพะ กายวิญญาณจึงเกิด, และอาศัยใจและธรรมารมณ์ มโนวิญญาณจึงเกิด ซึ่งแต่ละคู่ล้วนนำไปสู่ผัสสะ เวทนา และตัณหา อันเป็นความเกิดแห่งทุกข์

ส่วนความดับแห่งทุกข์นั้น พระพุทธองค์ทรงแสดงกลับกันว่า เพราะตัณหานั้นดับไปไม่เหลือด้วยวิราคะ (ความคลายกำหนัด) อุปาทาน (ความยึดมั่นถือมั่น) จึงดับ เพราะอุปาทานดับ ภพ (ภพชาติ) จึงดับ เพราะภพดับ ชาติ (ความเกิด) จึงดับ และเพราะชาติดับ ชรา (ความแก่) มรณะ (ความตาย) โสกะ (ความเศร้าโศก) ปริเทวะ (ความร่ำไรรำพัน) ทุกข์ (ความทุกข์กาย) โทมนัส (ความทุกข์ใจ) และอุปายาส (ความคับแค้นใจ) จึงดับสิ้นไป ด้วยประการฉะนี้ กองทุกข์ทั้งมวลนี้จึงดับไป

ดังนั้น ทุกขสมุทยสูตรจึงเน้นย้ำถึงการทำความเข้าใจในกระบวนการเกิดและดับของทุกข์ โดยอาศัยหลักปฏิจจสมุปบาทที่เชื่อมโยงระหว่างอายตนะกับตัณหา ซึ่งเป็นต้นเหตุแห่งการเวียนว่ายในวัฏสงสาร และชี้ให้เห็นแนวทางแห่งการหลุดพ้นจากทุกข์ด้วยการดับตัณหา.