โลกสมุทยสูตร

โลกสมุทยสูตร ซึ่งอยู่ในสังยุตตนิกาย สฬายตนวรรค เป็นพระสูตรที่พระพุทธองค์ทรงอธิบายถึง "ความเกิดและความดับแห่งโลก" โดยคำว่า "โลก" ในที่นี้หมายถึง สังขารโลก คือ โลกแห่งสังขารหรือสิ่งปรุงแต่งทั้งปวง

พระพุทธองค์ทรงแสดงความเกิดแห่งโลกโดยอธิบายถึงกระบวนการที่เกิดจากปัจจัยต่างๆ ตามหลักปฏิจจสมุปบาท โดยเริ่มจากการอาศัยอายตนะภายใน (ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ) และอายตนะภายนอก (รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมารมณ์) เป็นเหตุให้เกิดวิญญาณขึ้น เช่น เพราะอาศัยจักขุ (ตา) และรูป จักขุวิญญาณ (การเห็น) จึงเกิดขึ้น การประจวบกันของธรรม ๓ ประการนี้ (ตา รูป และจักขุวิญญาณ) เรียกว่า ผัสสะ (การกระทบ) เพราะผัสสะเป็นปัจจัย เวทนา (ความรู้สึก) จึงเกิด เพราะเวทนาเป็นปัจจัย ตัณหา (ความทะยานอยาก) จึงเกิด เพราะตัณหาเป็นปัจจัย อุปาทาน (ความยึดมั่น) จึงเกิด เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพ (ภพชาติ) จึงเกิด เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติ (การเกิด) จึงเกิด เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาส (ความแก่ ความตาย ความเศร้าโศก การคร่ำครวญ ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจ) จึงเกิด ความเกิดแห่งโลกเป็นอย่างนี้แล และกระบวนการนี้ก็ดำเนินไปในทำนองเดียวกันสำหรับอายตนะอื่นๆ เช่น หู ลิ้น กาย และใจ

ส่วนความดับแห่งโลกนั้น พระพุทธองค์ทรงอธิบายโดยการระงับปัจจัยที่ทำให้เกิดทุกข์ โดยเริ่มต้นที่การดับตัณหา เพราะตัณหานั้นดับไม่เหลือด้วยวิราคะ (ความคลายกำหนัด ไม่ติดข้อง) อุปาทานจึงดับ เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ เพราะภพดับ ชาติจึงดับ เพราะชาติดับ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาสจึงดับ ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้ ความดับแห่งโลกเป็นอย่างนี้แล