ปฐมสารีปุตตโกฏฐิตสูตร

พระสูตรปฐมสารีปุตตโกฏฐิตสูตร (sn44.3) บันทึกเหตุการณ์ที่พระสารีบุตรและพระมหาโกฏฐิตะสนทนากัน ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้เมืองพาราณสี ในช่วงบ่ายแก่ๆ พระมหาโกฏฐิตะได้เข้าไปหาพระสารีบุตร และสนทนาปราศรัยกันแล้วจึงนั่งลง ณ ที่สมควร

พระมหาโกฏฐิตะได้ถามพระสารีบุตรถึงประเด็นสำคัญที่พระพุทธองค์ไม่ได้ทรงพยากรณ์ไว้ 4 ประการ เกี่ยวกับสภาพของพระตถาคต (ผู้ตื่นรู้แล้ว) หลังจากปรินิพพานว่า:

• พระตถาคต ยังมีอยู่ หลังจากความตายหรือไม่?
• พระตถาคต ไม่มีอยู่ หลังจากความตายหรือไม่?
• พระตถาคต ทั้งมีอยู่และไม่มีอยู่ หลังจากความตายหรือไม่?
• พระตถาคต ไม่ใช่มีอยู่และไม่ใช่ไม่มีอยู่ หลังจากความตายหรือไม่?

พระสารีบุตรตอบทุกคำถามว่า "ประเด็นเหล่านี้ พระผู้มีพระภาคไม่ได้ทรงพยากรณ์ไว้" เมื่อพระมหาโกฏฐิตะถามย้อนว่า อะไรคือเหตุผลที่พระพุทธองค์ไม่ได้ทรงพยากรณ์ประเด็นเหล่านี้

พระสารีบุตรได้ชี้แจงเหตุผลว่า คำถามเหล่านี้ ล้วนเนื่องด้วยขันธ์ 5 ซึ่งประกอบด้วย รูป เวทนา สัญญา สังขาร และ วิญญาณ โดยประเด็นเกี่ยวกับพระตถาคตหลังความตายแต่ละข้อ ไม่ว่าจะเป็น "ยังมีอยู่" "ไม่มีอยู่" "ทั้งมีอยู่และไม่มีอยู่" หรือ "ไม่ใช่มีอยู่และไม่ใช่ไม่มีอยู่" ล้วนเป็นสิ่งที่ รวมอยู่ในรูป และ รวมอยู่ในเวทนา สัญญา สังขาร ตลอดจน รวมอยู่ในวิญญาณ

ด้วยเหตุผลนี้เอง พระพุทธองค์จึงไม่ได้ทรงพยากรณ์ประเด็นเหล่านี้ เพราะคำถามเหล่านั้น ล้วนเป็นสิ่งที่ยังสามารถอ้างอิงและจำแนกได้ด้วย ขันธ์ 5 อันเป็นสิ่งที่เรายึดถือว่าเป็นตัวตน และเป็นสิ่งที่พระองค์ทรงสอนให้เห็นแจ้งเพื่อการหลุดพ้นจากเครื่องร้อยรัดทั้งปวง