อัชฌัตตานิจจสูตร

อัชฌัตตานิจจสูตร (สํ.สฬา. ๓๕.๑) เป็นพระสูตรสำคัญในสังยุตตนิกาย สฬายตนวรรค ซึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสสอนแก่ภิกษุทั้งหลาย ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ใกล้กรุงสาวัตถี. พระสูตรนี้เน้นย้ำถึงธรรมชาติที่แท้จริงของอายตนะภายในทั้งหก.

พระพุทธองค์ทรงแสดงว่า จักขุ (ตา), โสตะ (หู), ฆานะ (จมูก), ชิวหา (ลิ้น), กาย (กาย), และ มโน (ใจ) ล้วนเป็นสิ่งที่ไม่เที่ยง (อนิจจัง). เมื่อสิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นก็เป็นทุกข์ (ทุกขัง) เพราะต้องแปรปรวนไป. และสิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นก็เป็นอนัตตา (ไม่ใช่ตัวตน ไม่ใช่ของเรา) คือไม่มีแก่นสาร ไม่ใช่สาระที่แท้จริงที่จะยึดถือได้. การที่สิ่งเหล่านี้เป็นอนัตตา หมายถึงมันไม่ควรถูกยึดมั่นว่าเป็น "ของเรา", "เราเป็นนั่น", หรือ "นั่นคืออัตตาของเรา".

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเน้นย้ำให้ภิกษุทั้งหลายพึงเห็นอายตนะภายในเหล่านี้ด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ เมื่ออริยสาวกผู้ได้สดับแล้วได้เห็นแจ้งตามความเป็นจริงดังนี้ ย่อมเกิดความเบื่อหน่าย (นิพพิทา) ทั้งในตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ.

เมื่อเกิดความเบื่อหน่ายแล้ว จิตย่อมคลายกำหนัด (วิราคะ) คือความยินดีพอใจในอายตนะเหล่านั้น. เพราะการคลายกำหนัด จิตจึงหลุดพ้น (วิมุตติ) จากกิเลสทั้งปวง. เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ย่อมเกิดญาณหยั่งรู้ว่า "หลุดพ้นแล้ว" และประจักษ์ชัดว่า "ชาติสิ้นแล้ว, พรหมจรรย์ได้อยู่จบแล้ว, กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว, กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีกต่อไป". นี่คือการบรรลุอรหัตผล อันเป็นจุดมุ่งหมายสูงสุดในการปฏิบัติธรรม.