จักกวัตติราชสูตร

จักกวัตติราชสูตรในสังยุตตนิกายนั้นมีเนื้อหาโดยย่อเกี่ยวกับการเปรียบเทียบระหว่างพระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงครองราชย์ด้วยธรรมกับอริยสาวก ซึ่งแม้พระเจ้าจักรพรรดิจะไปเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ แต่ก็ยังไม่พ้นจากอบายภูมิได้ แต่พระอริยสาวกผู้ประกอบด้วยธรรม ๔ ประการ (มีความเลื่อมใสในพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ ไม่หวั่นไหว และมีศีล) แม้จะยังเลี้ยงชีพด้วยอาหารที่หามาได้ด้วยลำแข้ง ก็พ้นจากอบายภูมิได้ อย่างไรก็ตาม จักกวัตติสูตรที่มีการเล่าเรื่องยาวและเป็นที่รู้จักโดยทั่วไป มักจะหมายถึง จักกวัตติสีหนาทสูตร ซึ่งอยู่ในทีฆนิกาย พระสุตตันตปิฎก เล่มที่ ๑๑ (ที.ปา. ๑๑/๘๐-๑๐๓/๕๙-๗๔) และบทสรุปนี้จะอ้างอิงถึงพระสูตรในทีฆนิกายดังกล่าวเนื่องจากมีความครอบคลุมเนื้อหามากกว่าและเป็นที่มาของเรื่องราวที่เป็นที่นิยมในการอ้างอิงถึงจักกวัตติสูตร

จักกวัตติสีหนาทสูตร (Cakkavatti-sīhanāda Sutta) เป็นพระสูตรสำคัญที่พระพุทธองค์ทรงแสดงแก่ภิกษุทั้งหลาย ณ เมืองมาตุลา แคว้นมคธ โดยเน้นย้ำให้ภิกษุทั้งหลายพึ่งตนพึ่งธรรม มีตนเป็นเกาะ มีธรรมเป็นเกาะ ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง ด้วยการเจริญสติปัฏฐาน ๔ พระองค์ทรงเล่านิทานเปรียบเทียบถึงพระเจ้าจักรพรรดิในอดีตกาลผู้ทรงธรรมราชย์ โดยอาศัยธรรมเป็นธง มีธรรมเป็นใหญ่ ทรงบำเพ็ญจักรวรรดิวัตร ๑๒ ประการอย่างครบถ้วน ทำให้บ้านเมืองรุ่งเรือง ประชาราษฎร์มีอายุยืนถึง ๘๐,๐๐๐ ปี และมีแก้ว ๗ ประการเกิดขึ้น

ทว่า เมื่อมีพระราชาองค์ที่ ๘ ไม่ทรงประพฤติตามจักรวรรดิวัตร ไม่ทรงจัดการคุ้มครองรักษาผู้คนให้เป็นธรรม ก็เริ่มเกิดการละเมิดศีลธรรม เช่น การลักขโมย การฆ่า การพูดเท็จ และความเห็นผิดขึ้นตามลำดับ อกุศลธรรมที่เจริญขึ้นส่งผลให้อายุ วรรณะ สุขะ โภคะ และพละของมนุษย์เสื่อมถอยลงอย่างต่อเนื่อง จนถึงยุคที่มนุษย์มีอายุขัยเพียง ๑๐ ปี และเกิดกาลยุคที่ผู้คนเห็นกันเป็นเนื้อร้าย ฆ่าฟันกันเอง (มิคสัญญี) เป็นเวลา ๗ วัน เมื่อสิ้นสุดยุคมิคสัญญี ผู้รอดชีวิตจะสำนึกในธรรมและเริ่มปฏิบัติธรรมอีกครั้ง ทำให้อายุและคุณธรรมกลับมาเจริญขึ้นเป็นลำดับ

พระสูตรนี้ยังพยากรณ์ถึงอนาคตว่า เมื่อมนุษย์มีอายุยืนถึง ๘๐,๐๐๐ ปีอีกครั้ง พระพุทธเจ้าพระนามว่าพระศรีอริยเมตไตรยจะอุบัติขึ้น ทรงแสดงธรรมและบริหารคณะสงฆ์เช่นเดียวกับพระพุทธองค์ในปัจจุบัน สรุปแล้ว จักกวัตติสูตรสอนให้เห็นถึงวัฏจักรของความเจริญและความเสื่อมของสังคม ซึ่งขึ้นอยู่กับการยึดมั่นในธรรม โดยเน้นย้ำการพึ่งตนพึ่งธรรมเป็นหลักสำคัญสู่ความหลุดพ้นและความผาสุกของโลก