กายสูตร

กายสูตร (Kāyasutta) ซึ่งอยู่ใน สังยุตตนิกาย มหาวรรค โพชฌงคสังยุตต์ (SN 46.2) เป็นพระสูตรสำคัญที่พระพุทธองค์ทรงอธิบายหลักธรรมโดยใช้การเปรียบเทียบที่เข้าใจง่าย เพื่อแสดงให้เห็นถึงปัจจัยในการหล่อเลี้ยงทั้งอกุศลธรรมและกุศลธรรมในจิตใจ

พระสูตรนี้เริ่มต้นด้วยการอุปมาว่า "ภิกษุทั้งหลาย กายนี้ดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร อาศัยอาหารจึงตั้งอยู่ได้ ไม่อาศัยอาหารก็ตั้งอยู่ไม่ได้" จากนั้น พระองค์ทรงนำอุปมานี้มาเปรียบเทียบกับธรรมะสองประเภท คือ นิวรณ์ ๕ ซึ่งเป็นเครื่องกางกั้นความดี และโพชฌงค์ ๗ ซึ่งเป็นองค์แห่งการตรัสรู้

สำหรับนิวรณ์ ๕ อันเป็นอกุศลธรรม พระพุทธองค์ทรงชี้ว่ามันมี "อาหาร" หล่อเลี้ยงให้เกิดขึ้นและเจริญงอกงาม เช่น ตัณหาในกาม (กามฉันทะ) มี "นิมิตอันงาม" คือการใส่ใจโดยไม่แยบคายในสิ่งสวยงาม เป็นอาหารหล่อเลี้ยงให้เกิดขึ้นและเพิ่มพูน ความง่วงเหงาหาวนอน (ถีนมิทธะ) มีการใส่ใจโดยไม่แยบคายในความไม่ยินดี ความเกียจคร้าน หรือความอ่อนแอ เป็นอาหาร ความฟุ้งซ่านและรำคาญใจ (อุทธัจจกุกกุจจะ) มี "ความไม่สงบแห่งจิต" เป็นอาหาร

ในทางกลับกัน โพชฌงค์ ๗ อันเป็นกุศลธรรมที่นำไปสู่การตรัสรู้ ก็มี "อาหาร" หล่อเลี้ยงเช่นกัน ตัวอย่างเช่น พุทธองค์ตรัสว่า โพชฌงค์คือความสงบ (ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์) มี "ความสงบแห่งกาย ความสงบแห่งจิต" เป็นอาหารหล่อเลี้ยงให้เกิดขึ้นและเจริญเต็มที่ การให้ความใส่ใจอย่างแยบคายในสิ่งที่ถูกหล่อเลี้ยงนั้นๆ จึงเป็นกุญแจสำคัญในการพัฒนาหรือละทิ้งธรรมะเหล่านั้น กายสูตรจึงเน้นย้ำถึงความสำคัญของการพิจารณา "อาหาร" ของจิต เพื่อให้เราสามารถละอกุศลและบ่มเพาะกุศลธรรม อันนำไปสู่ความหลุดพ้นได้อย่างแท้จริง