อโยนิโสมนสิการสูตร

อโยนิโสมนสิการสูตร สังยุตตนิกาย SN 46.24 เป็นพระสูตรที่พระพุทธองค์ทรงแสดงถึงความสำคัญของการทำในใจโดยแยบคาย (โยนิโสมนสิการ) และการทำในใจโดยไม่แยบคาย (อโยนิโสมนสิการ) ที่มีผลต่อการเกิดขึ้นและตั้งอยู่ของนิวรณ์ 5 ประการ และโพชฌงค์ 7 ประการ

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลมนสิการโดยไม่แยบคาย กามฉันทะที่ยังไม่เกิด ย่อมเกิดขึ้น และที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความเจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้น" ซึ่งหมายถึงการใส่ใจในสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ไม่เป็นกุศล หรือไม่พิจารณาอย่างรอบคอบ ย่อมส่งผลให้นิวรณ์ทั้งห้า ได้แก่ กามฉันทะ (ความพอใจในกาม), พยาบาท (ความปองร้าย), ถีนมิทธะ (ความหดหู่และเซื่องซึม), อุทธัจจกุกกุจจะ (ความฟุ้งซ่านและรำคาญใจ) และวิจิกิจฉา (ความสงสัย) ที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น และที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเจริญงอกงามยิ่งขึ้น ในทางกลับกัน สติสัมโพชฌงค์ (องค์แห่งการตรัสรู้คือสติ) รวมถึงโพชฌงค์อื่น ๆ ที่ยังไม่เกิดก็จะไม่เกิดขึ้น และที่เกิดขึ้นแล้วก็จะเสื่อมไป

แต่เมื่อบุคคลมนสิการโดยแยบคาย พิจารณาสิ่งต่าง ๆ อย่างรอบคอบ ถี่ถ้วน และตรงตามความเป็นจริง นิวรณ์ทั้งห้าที่ยังไม่เกิด ย่อมไม่เกิดขึ้น และที่เกิดขึ้นแล้วก็ย่อมถูกละเสียได้ ขณะเดียวกัน โพชฌงค์ 7 ประการ ได้แก่ สติสัมโพชฌงค์ ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ (การวิจัยธรรม) วิริยสัมโพชฌงค์ (ความเพียร) ปีติสัมโพชฌงค์ (ความอิ่มใจ) ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ (ความสงบกายใจ) สมาธิสัมโพชฌงค์ (ความตั้งมั่นแห่งจิต) และอุเบกขาสัมโพชฌงค์ (ความเป็นกลางของจิต) ที่ยังไม่เกิดก็ย่อมเกิดขึ้น และที่เกิดขึ้นแล้วก็ย่อมถึงความเจริญเต็มที่ พระสูตรนี้จึงเน้นย้ำถึงบทบาทสำคัญของการใช้ปัญญาในการพิจารณาอย่างถูกวิธี เพื่อส่งเสริมการเจริญของกุศลธรรมและละอกุศลธรรมในจิตใจ.