คิลานสูตร

คิลานสูตร (สังยุตตนิกาย SN 47.9) กล่าวถึงเหตุการณ์เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่บ้านเบลุวคาม ใกล้เมืองเวสาลี ในช่วงเข้าพรรษา พระองค์ทรงมีรับสั่งให้ภิกษุทั้งหลายไปจำพรรษาในที่อื่นตามอัธยาศัย ส่วนพระองค์จะทรงจำพรรษา ณ ที่นั้น

เมื่อเข้าพรรษาแล้ว พระผู้มีพระภาคทรงประชวรหนัก มีพระอาการเจ็บปวดอย่างรุนแรงใกล้จะปรินิพพาน แต่พระองค์ทรงอดกลั้นเวทนาเหล่านั้นไว้ด้วยสติสัมปชัญญะ ทรงดำริว่าไม่ควรปรินิพพานไปโดยที่ยังมิได้บอกลาพุทธอุปัฏฐากและภิกษุสงฆ์ จึงทรงใช้ความเพียรระงับอาพาธนั้น แล้วทรงดำรงพระชนมายุสังขารต่อไป จนพระอาการประชวรสงบลง

หลังจากที่พระองค์หายประชวรแล้ว พระอานนท์ได้เข้าไปเฝ้าและแสดงความโล่งใจ แต่ก็ยังมีความวิตกอยู่ว่า หากพระผู้มีพระภาคปรินิพพานไป ใครจะเป็นผู้คอยดูแลภิกษุสงฆ์ต่อไป พระพุทธองค์จึงตรัสตอบพระอานนท์ว่า ตถาคตได้แสดงธรรมโดยไม่ปกปิด ไม่มีกำมือแห่งอาจารย์ คือมิได้ปิดบังซ่อนเร้นธรรมใดๆ ไว้เลย

จากนั้น พระผู้มีพระภาคได้ประทานโอวาทสำคัญว่า "เพราะเหตุนั้นแหละ อานนท์ พวกเธอจงมีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง จงมีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่เถิด" การมีตนเป็นเกาะและมีธรรมเป็นที่พึ่งนั้น คือการที่ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกาย เวทนาในเวทนา จิตในจิต และธรรมในธรรมอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสีย พระพุทธองค์ทรงย้ำว่า ไม่ว่าในปัจจุบันหรือหลังจากที่พระองค์ปรินิพพานไปแล้ว ภิกษุผู้ใดก็ตามที่ประพฤติปฏิบัติตนเช่นนี้ จะเป็นผู้เลิศกว่าภิกษุทั้งหลายผู้ใคร่ในการศึกษา