ภิกขุนูปัสสยสูตร

ภิกขุนูปัสสยสูตร (SN 47.10) เป็นพระสูตรสำคัญในสังยุตตนิกาย หมวดสติปัฏฐานสังยุตต์ ซึ่งกล่าวถึงการเจริญสติปัฏฐาน 4 และวิธีการจัดการกับจิตที่ฟุ้งซ่านหรือท้อแท้ในการปฏิบัติธรรม. พระสูตรนี้เริ่มต้นเมื่อพระอานนท์ได้เข้าไปยังที่อยู่ของภิกษุณี และภิกษุณีหลายรูปได้กล่าวกับพระอานนท์ว่า พวกเธอมีจิตตั้งมั่นดีในสติปัฏฐาน 4 และปรารถนาคุณวิเศษที่ยิ่งขึ้นไป. พระอานนท์จึงนำเรื่องนี้ไปกราบทูลพระผู้มีพระภาค ซึ่งพระพุทธองค์ได้ทรงอธิบายถึงแนวทางการเจริญสติสองแบบ คือ การเจริญด้วยการน้อมไป (สสิมิตฺตา ภาวนา) และการเจริญด้วยการไม่น้อมไป (อสิมิตฺตา ภาวนา).

ในการเจริญด้วยการน้อมไปนั้น เมื่อภิกษุหรือภิกษุณีกำลังพิจารณากาย เวทนา จิต หรือธรรม และเกิดความฟุ้งซ่าน เช่น มีกายไม่สบาย จิตซบเซา หรือจิตฟุ้งซ่านไปภายนอก ผู้นั้นควรน้อมจิตไปในนิมิตอันเป็นที่ตั้งแห่งความเลื่อมใสบางอย่าง. การน้อมจิตไปเช่นนั้นจะทำให้เกิดปราโมทย์ ปีติ กายสงบสุข จิตเป็นสุข และตั้งมั่นเป็นสมาธิได้. เมื่อเห็นว่าบรรลุวัตถุประสงค์แล้ว ก็ควรจะถอนจิตออกจากการน้อมไปนั้น แล้วตั้งมั่นในภายใน มีสติอยู่ด้วยความสุข โดยปราศจากวิตกวิจาร.

ส่วนการเจริญด้วยการไม่น้อมไปนั้น คือการที่ผู้ปฏิบัติไม่น้อมจิตออกไปภายนอก โดยเข้าใจว่าจิตของตนไม่ได้ถูกน้อมไปภายนอกแล้ว และจิตนั้นปราศจากเครื่องรึงรัดทั้งอดีตและอนาคต เป็นอิสระ และไม่ถูกน้อมไป. ผู้นั้นก็ยังคงอยู่ด้วยการพิจารณากายในกาย เวทนาในเวทนา จิตในจิต หรือธรรมในธรรม อย่างมีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ และเป็นผู้มีสุข. พระพุทธองค์ทรงเน้นย้ำว่า การปฏิบัติสติปัฏฐาน 4 อย่างถูกต้อง จะนำไปสู่ความเข้าใจที่ลึกซึ้งและประเสริฐยิ่งขึ้น.