ตถาคตสูตร

ตถาคตสูตร สังยุตตนิกาย SN 51.32 กล่าวถึงเหตุการณ์ที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ใกล้กรุงสาวัตถี ณ ที่นั้น พระองค์ได้ตรัสตอบคำถามของพระภิกษุทั้งหลายว่า ด้วยเหตุปัจจัยอันใด พระตถาคตจึงมีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ตถาคตมีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก ด้วยการเจริญและทำให้มากซึ่งอิทธิบาท ๔ ประการ อิทธิบาท ๔ ประการนั้นคือ:

๑. **ฉันทสมาธิปธานสังขาร:** อิทธิบาทที่ประกอบด้วยสมาธิเกิดจากฉันทะ (ความพอใจ) พร้อมด้วยความเพียรเครื่องปรุงแต่ง โดยตั้งใจว่า "ฉันทะของเราจักไม่หย่อนไปนัก ไม่เคร่งไปนัก ไม่หดหู่ภายใน ไม่ฟุ้งซ่านภายนอก" และมีสติรู้แจ้งทั้งเบื้องหน้าเบื้องหลัง เบื้องล่างเบื้องบน กลางวันกลางคืน แล้วอบรมจิตให้มีแสงสว่างอยู่ด้วยใจที่เปิดเผยและไม่มีเครื่องร้อยรัด

๒. **วิริยสมาธิปธานสังขาร:** อิทธิบาทที่ประกอบด้วยสมาธิเกิดจากวิริยะ (ความเพียร) พร้อมด้วยความเพียรเครื่องปรุงแต่ง มีการอบรมจิตในลักษณะเดียวกันกับฉันทะ

๓. **จิตตสมาธิปธานสังขาร:** อิทธิบาทที่ประกอบด้วยสมาธิเกิดจากจิตตะ (ความคิด) พร้อมด้วยความเพียรเครื่องปรุงแต่ง มีการอบรมจิตในลักษณะเดียวกัน

๔. **วิมังคาสมาธิปธานสังขาร:** อิทธิบาทที่ประกอบด้วยสมาธิเกิดจากวิมังสา (การไตร่ตรอง) พร้อมด้วยความเพียรเครื่องปรุงแต่ง มีการอบรมจิตในลักษณะเดียวกัน

เมื่อพระตถาคตได้เจริญอิทธิบาท ๔ ประการเหล่านี้แล้ว ย่อมสามารถแสดงฤทธิ์ได้หลายประการ เช่น จากหนึ่งเป็นหลาย จากหลายเป็นหนึ่ง หายตัวไปปรากฏตัวได้ เดินทะลุกำแพงภูเขาได้โดยไม่ติดขัด เดินบนน้ำได้ เหาะไปในอากาศได้ สัมผัสลูบคลำพระจันทร์และพระอาทิตย์ได้ และมีอำนาจทางกายไปจนถึงชั้นพรหม ที่สำคัญที่สุดคือ ด้วยการเจริญอิทธิบาท ๔ เหล่านี้ พระตถาคตย่อมรู้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติและปัญญาวิมุตติอันไม่มีอาสวะ เพราะสิ้นอาสวะทั้งหลายแล้ว ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน