ฌานาทิสูตร

ฌานาทิสูตร เป็นพระสูตรสำคัญที่ปรากฏอยู่ในสังยุตตนิกาย มหาวารวรรค หมวดฌานสังยุต ในพระไตรปิฎก. พระสูตรนี้ได้แสดงคำสอนของพระผู้มีพระภาคเกี่ยวกับ "ฌาน ๔ ประการ" อันเป็นหนทางแห่งการปฏิบัติเพื่อมุ่งตรงสู่นิพพาน.

หัวใจของฌานาทิสูตรคือการอธิบายถึงฌานทั้งสี่ ได้แก่ ปฐมฌาน ทุติยฌาน ตติยฌาน และจตุตถฌาน ซึ่งเป็นลำดับขั้นแห่งสมาธิที่ลึกซึ้งยิ่งขึ้นไป. เริ่มจากการที่ภิกษุสงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลาย บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก วิจาร ปีติ และสุขอันเกิดจากวิเวก. เมื่อวิตกวิจารสงบระงับไป ก็เข้าสู่ทุติยฌานที่มีความผ่องใสภายใน มีปีติและสุขอันเกิดจากสมาธิ. ต่อมาเมื่อปีติจางคลายไป มีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกาย บรรลุตติยฌาน. และท้ายที่สุด เพราะละสุขและทุกข์ได้ ดับโสมนัสโทมนัสได้ก่อนแล้ว บรรลุจตุตถฌาน ที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา.

พระผู้มีพระภาคได้ทรงเปรียบเทียบการเจริญฌาน ๔ ประการนี้ว่า เหมือนแม่น้ำคงคาที่ไหลไปสู่ทิศปราจีน บ่าไปสู่ทิศปราจีน หลากไปสู่ทิศปราจีน ฉันใด ภิกษุเมื่อเจริญฌาน ๔ ประการ ทำฌาน ๔ ประการให้มาก ย่อมน้อมไปสู่นิพพาน โน้มไปสู่นิพพาน โอนไปสู่นิพพาน ฉันนั้นเหมือนกัน. การพิจารณาเห็นธรรมทั้งหลาย คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ โดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นโรค เป็นต้น ในขณะแห่งฌานนั้น ก็เป็นส่วนสำคัญที่นำไปสู่ความสิ้นไปแห่งอาสวะ และการบรรลุอมตธาตุ คือพระนิพพาน.