เอกธัมมสูตร

เอกธัมมสูตรในสังยุตตนิกายกล่าวถึง "ธรรมอันเป็นเอก" หรือ "สิ่งเดียว" ที่เมื่อเจริญทำให้มากแล้วย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก พระสูตรนี้ปรากฏในพระไตรปิฎกสองแห่ง ซึ่งมีเนื้อหาแตกต่างกันเล็กน้อย แต่ล้วนชี้ไปที่การปฏิบัติเพื่อความพ้นทุกข์และประโยชน์อันยิ่งใหญ่ในพระพุทธศาสนา

โดยหลักแล้ว เอกธัมมสูตรที่มักอ้างถึง (สังยุตตนิกาย เล่มที่ 19, S.v.311f) เน้นไปที่การเจริญอานาปานสติ หรือสติกำหนดลมหายใจเข้าออก พระพุทธองค์ทรงแสดงว่า อานาปานสติที่เจริญทำให้มากแล้ว ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก การปฏิบัติเริ่มต้นจากการที่ภิกษุไปสู่ป่า โคนไม้ หรือเรือนว่าง นั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า แล้วหายใจเข้าออกด้วยสติ ขั้นตอนการปฏิบัติอานาปานสติมี 16 ขั้น โดยเริ่มต้นจากการรู้ชัดว่าหายใจเข้ายาวหรือสั้น, รู้ชัดกองลมทั้งปวง, ระงับกายสังขาร

จากนั้นพัฒนาไปสู่การรู้ชัดปีติ สุข, รู้ชัดจิตตสังขาร, ระงับจิตตสังขาร, รู้ชัดจิต, ทำให้จิตปราโมทย์, ตั้งจิตมั่นในสมาธิ, และเปลื้องปล่อยจิต ในขั้นที่สูงขึ้น เป็นการพิจารณาเห็นความไม่เที่ยง ความคลายกำหนัด ความดับ และความสละคืน การเจริญอานาปานสติเช่นนี้ย่อมนำไปสู่ผลอันยิ่งใหญ่และอานิสงส์อันมาก

อีกหนึ่งเอกธัมมสูตร (สังยุตตนิกาย เล่มที่ 19, S.v.88) กล่าวว่า ไม่มีธรรมอื่นใดที่เจริญทำให้มากแล้ว จะเป็นไปเพื่อละธรรมเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์ได้มากเท่ากับโพชฌงค์ 7 ประการ ซึ่งประกอบด้วย สติสัมโพชฌงค์ ธรรมวิจยสัมโพชฌงค์ วิริยสัมโพชฌงค์ ปีติสัมโพชฌงค์ ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ สมาธิสัมโพชฌงค์ และอุเบกขาสัมโพชฌงค์ โดยรวมแล้ว เอกธัมมสูตรเน้นย้ำถึง "สิ่งเดียว" ที่สำคัญยิ่งในการปฏิบัติธรรมเพื่อความพ้นทุกข์ ไม่ว่าจะเป็นอานาปานสติ หรือโพชฌงค์ 7 ซึ่งล้วนเป็นองค์ธรรมที่เกื้อกูลต่อการบรรลุธรรมชั้นสูง.