ปฐมอัสสาทสูตร

ปฐมอัสสาทสูตร (อังคุตตรนิกาย ติกนิบาต) นี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงถึงกระบวนการแห่งการตรัสรู้ของพระองค์เอง โดยทรงเน้นย้ำถึงการแสวงหาและค้นพบความจริงเกี่ยวกับโลก พระองค์ตรัสว่าได้ทรงเข้าไปแสวงหาและค้นพบสิ่งสำคัญสามประการเกี่ยวกับโลกอย่างถี่ถ้วน ด้วยพระปัญญาอันบริสุทธิ์ ได้แก่:

• อัสสาทะ (คุณอันน่าเพลิดเพลิน): พระองค์ได้ค้นพบและเห็นแจ้งอย่างชัดเจนถึงความเพลิดเพลินทั้งหมดที่มีอยู่ในโลก
• อาทีนวะ (โทษภัย): พระองค์ได้ค้นพบและเห็นแจ้งอย่างชัดเจนถึงโทษและภัยพิบัติทั้งหมดที่มีอยู่ในโลก
• นิสสรณะ (ทางออก/การหลุดพ้น): พระองค์ได้ค้นพบและเห็นแจ้งอย่างชัดเจนถึงทางแห่งการหลุดพ้นจากโลกทั้งหมด

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ตราบใดที่พระองค์ยังไม่เห็นแจ้งความจริงเกี่ยวกับคุณอันน่าเพลิดเพลิน โทษภัย และทางออกจากการหลุดพ้นจากโลกทั้งสามประการนี้ ตามความเป็นจริงอย่างถ่องแท้แล้ว พระองค์ก็ยังไม่กล้าประกาศว่าได้ตรัสรู้ชอบเองโดยสมบูรณ์ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก หมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์

แต่เมื่อใดที่พระองค์ได้เห็นแจ้งความจริงทั้งสามประการนี้ คือ อัสสาทะ อาทีนวะ และนิสสรณะ ตามความเป็นจริงอย่างถ่องแท้แล้ว เมื่อนั้นพระองค์จึงได้ประกาศการตรัสรู้ชอบเองโดยสมบูรณ์นี้แก่โลก และญาณทัสสนะอันบริสุทธิ์ก็ได้เกิดขึ้นแก่พระองค์ว่า “วิมุตติ (ความหลุดพ้น) ของเราไม่คลอนแคลน ภพสุดท้ายนี้แล้ว ภพใหม่ไม่มีอีกต่อไป” นี่คือคำสอนหลักที่แสดงให้เห็นถึงการเข้าถึงการตรัสรู้ของพระพุทธองค์ผ่านการเข้าใจโลกอย่างรอบด้าน.