ปุพเพวสัมโพธสูตร

พระสูตรนี้กล่าวถึงช่วงเวลาสำคัญก่อนการตรัสรู้ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า โดยพระองค์ทรงตั้งคำถามและพิจารณาถึงความจริงของโลกใน 3 ประเด็นหลัก เพื่อให้เข้าใจถึงธรรมชาติของชีวิตและการหลุดพ้นอย่างแท้จริง ก่อนที่จะประกาศการตรัสรู้อันยอดเยี่ยมแก่ชาวโลก ทั้งเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

การพิจารณาของพระองค์สรุปเป็นหัวข้อสำคัญได้ดังนี้:

• รสอร่อยของโลก (Assāda): คือ ความสุขและความเพลิดเพลินที่เกิดขึ้นในโลก ซึ่งเป็นแรงจูงใจให้สัตว์โลกยังคงยึดติดอยู่
• โทษของโลก (Ādīnava): คือ ความจริงที่ว่าโลกมีความไม่เที่ยง (อนิจจัง) เป็นทุกข์ (ทุกขัง) และมีความแปรปรวนเป็นธรรมดา (วิปริตธรรม)
• เครื่องออกจากโลก (Nissaraṇa): คือ การถอนความกำหนัดและความยินดีในโลกออกไปได้ ซึ่งเป็นหนทางเดียวที่นำไปสู่การหลุดพ้น

พระพุทธองค์ทรงย้ำว่า การที่จะประกาศตนเป็นผู้ตรัสรู้ชอบได้โดยชอบนั้น จะต้องมีความรู้แจ้งเห็นจริงในธรรมทั้ง 3 ประการนี้ตามความเป็นจริงเสียก่อน หากยังไม่สามารถเข้าใจถึงรสอร่อย โทษ และทางออกของโลกได้ตามความเป็นจริง พระองค์ย่อมไม่อาจยืนยันถึงการตรัสรู้ที่สมบูรณ์ได้ เมื่อพระองค์ทรงตระหนักรู้ถึงธรรมชาติเหล่านี้อย่างถ่องแท้แล้ว จิตใจจึงเป็นอิสระอย่างไม่มีอะไรมาทำให้สั่นคลอนได้

บทสรุปของพระสูตรนี้แสดงถึง ปัญญาญาณ ที่เกิดขึ้นว่า "วิมุตติของเราไม่กลับกำเริบ" และนี่คือ "ชาติสุดท้าย" ของพระองค์ ความเป็นอิสระนี้เกิดจากการที่พระองค์เข้าใจในโลกอย่างรอบด้าน จนไม่เหลือความยึดติดในภพชาติใดๆ อีกต่อไป