อัปปเมยยสูตร

ในอัปปเมยยสูตร (AN 3.115) พระพุทธองค์ได้ทรงแสดงถึงบุคคล ๓ ประเภทที่ปรากฏอยู่ในโลก เพื่อให้พุทธบริษัทได้พิจารณาและทำความเข้าใจถึงลักษณะของบุคคลเหล่านี้อันเป็นเครื่องสะท้อนถึงระดับการฝึกฝนและพัฒนาจิตใจ ได้แก่

• บุคคลที่วินิจฉัยได้ง่าย (สุวินเยยยะ)
• บุคคลที่วินิจฉัยได้ยาก (ทุวินเยยยะ)
• บุคคลที่วินิจฉัยไม่ได้ (อัปปเมยยะ)

บุคคลที่วินิจฉัยได้ง่าย ได้แก่ บุคคลที่มีลักษณะกระสับกระส่าย โอหัง กลับกลอก หยาบคาย พูดพล่อย ไม่มีสติ ขาดสัมปชัญญะและสมาธิ จิตฟุ้งซ่าน และมีอินทรีย์ที่ไม่สำรวม บุคคลเช่นนี้ย่อมแสดงออกถึงสภาพจิตใจที่วุ่นวายและไม่ได้รับการฝึกฝน ทำให้ผู้อื่นสามารถประเมินหรือเข้าใจลักษณะนิสัยและสภาวะภายในของเขาได้อย่างชัดเจน

บุคคลที่วินิจฉัยได้ยาก คือบุคคลที่ตรงกันข้ามกับประเภทแรก เขาไม่มีความกระสับกระส่าย ไม่อวดดี ไม่กลับกลอก ไม่พูดหยาบคาย ไม่พูดพล่อย แต่กลับมีสติที่ตั้งมั่น มีสัมปชัญญะและสมาธิ จิตใจเป็นหนึ่ง และมีอินทรีย์ที่สำรวมแล้ว บุคคลประเภทนี้ได้ฝึกฝนตนเองมาเป็นอย่างดี มีความสงบภายในและควบคุมตนเองได้ ทำให้การประเมินหรือทำความเข้าใจในลักษณะภายในของเขาเป็นไปได้ยากกว่า เพราะความนิ่งและเยือกเย็นของจิตใจ

ส่วนบุคคลที่วินิจฉัยไม่ได้ หรือ ประเมินไม่ได้ คือ ภิกษุผู้สมบูรณ์แล้ว ผู้สิ้นอาสวะกิเลสทั้งปวงแล้ว ซึ่งหมายถึงพระอรหันต์นั่นเอง บุคคลประเภทนี้มีความบริสุทธิ์หมดจดจากกิเลสทั้งปวง มีจิตที่หลุดพ้นจากพันธนาการทั้งปวง ทำให้ไม่สามารถวัด ประเมิน หรือจำแนกด้วยมาตรฐานทางโลกได้ เพราะท่านได้ก้าวพ้นขีดจำกัดของโลกไปแล้ว

พระสูตรนี้สอนให้เห็นถึงความแตกต่างของบุคคลตามระดับการฝึกฝนพัฒนาจิตใจ จากผู้ที่ยังวุ่นวายไร้การฝึกฝน ไปสู่ผู้ที่มีความสงบและควบคุมตนเองได้ และในที่สุดคือผู้ที่หลุดพ้นจากกิเลสทั้งปวงอย่างสิ้นเชิง การทำความเข้าใจบุคคลทั้งสามประเภทนี้จึงเป็นเครื่องเตือนใจให้เราพิจารณาตนเองและมุ่งมั่นในการพัฒนาจิตใจไปสู่ความสงบและหลุดพ้น