วีมังสกสูตร

วีมังสกสูตร หรือ "พระสูตรว่าด้วยผู้ตรวจสอบ" (มัชฌิมนิกาย ม. ๔๗) เป็นพระสูตรที่พระพุทธเจ้าทรงสอนให้ภิกษุผู้ใคร่ครวญ ได้พิจารณาตรวจสอบพระองค์เองอย่างละเอียด เพื่อให้แน่ใจว่าพระองค์เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจริงหรือไม่ โดยเฉพาะอย่างยิ่งสำหรับภิกษุที่ไม่สามารถรู้จิตใจผู้อื่นได้

การตรวจสอบนี้กระทำโดยพิจารณาจากธรรมสองประการคือ ธรรมที่พึงรู้แจ้งทางตาและทางหู ได้แก่ การพิจารณาดูว่าพระตถาคตมีการกระทำทางกายและวาจาที่เศร้าหมอง ปะปน หรือบริสุทธิ์ผ่องแผ้วหรือไม่ เมื่อพิจารณาแล้วพบว่าไม่มีธรรมอันเศร้าหมองหรือเจือปน แต่มีแต่ธรรมที่ผ่องแผ้ว ภิกษุพึงพิจารณาต่อไปว่า พระศาสดานี้ได้บรรลุคุณธรรมเหล่านี้มานานแล้วหรือเพิ่งบรรลุ ซึ่งจะพบว่าพระองค์บรรลุมานานแล้ว

นอกจากนี้ ยังพิจารณาเรื่องลาภสักการะว่าการมีลาภสักการะทำให้เกิดภัยอันตรายแก่พระองค์หรือไม่ เพราะพระองค์ไม่มีความติดข้องในกาม จึงปราศจากภัยเหล่านั้น พระพุทธองค์ยังทรงอนุญาตให้สอบถามถึงสภาพจิตใจของพระองค์โดยตรง เมื่อภิกษุได้ตรวจสอบและเกิดความเชื่อมั่นในพระตถาคตแล้ว ก็ควรน้อมนำพระธรรมมาปฏิบัติและประจักษ์ผลด้วยตนเอง ซึ่งจะทำให้เกิดศรัทธาที่มั่นคง ไม่หวั่นไหวด้วยเหตุใดๆ

วีมังสกสูตรจึงเน้นย้ำถึงหลักการแห่งการไม่เชื่อโดยงมงาย แต่ให้ใช้ปัญญาพิจารณาตรวจสอบด้วยตนเองอย่างรอบคอบ ทั้งคุณธรรมและการประพฤติปฏิบัติของพระศาสดา เพื่อให้เกิดความเลื่อมใสศรัทธาที่ตั้งมั่นในพระรัตนตรัยอย่างแท้จริง