โสตานุคตสูตร

โสตานุคตสูตร (อังคุตตรนิกาย จตุกกนิบาต) แสดงถึงอานิสงส์ 4 ประการ ของการศึกษาพระธรรมอย่างถูกต้อง ซึ่งประกอบด้วยการฟังด้วยดี (followed by ear) การท่องจำ จนขึ้นใจ การคิดใคร่ครวญด้วยใจ (examined by the mind) และการแทงตลอดด้วยทิฐิหรือความเข้าใจอย่างแจ่มแจ้ง (well comprehended theoretically) แม้ผู้ปฏิบัติจะละโลกไปในขณะที่ขาดสติและไปเกิดในเทวโลก ก็ยังสามารถบรรลุธรรมได้ด้วยปัจจัยช่วยเตือนความจำ 4 ประการ ดังนี้:

• กรณีที่ 1: การระลึกได้ด้วยตนเอง เมื่อเสวยสุขอยู่ในเทวโลก ธรรมะที่เคยท่องบ่นจะย้อนกลับมาในใจ ทำให้ระลึกถึงแนวทางปฏิบัติได้และบรรลุธรรมในที่สุด
• กรณีที่ 2: การฟังจากภิกษุผู้มีฤทธิ์ เมื่อตนเองระลึกไม่ได้ แต่ได้ยินภิกษุผู้ทรงอภิญญามาแสดงธรรมในเทวโลก จึงเกิดความจำได้ว่าเคยประพฤติปฏิบัติมาในธรรมวินัยนี้
• กรณีที่ 3: การฟังจากเทพบุตร เมื่อตนเองระลึกไม่ได้และไม่มีพระภิกษุมาแสดงธรรม แต่ได้ยินเทพบุตรองค์อื่นแสดงธรรม ทำให้เกิดความจำได้และบรรลุธรรม
• กรณีที่ 4: การได้รับการเตือนจากเพื่อนพรหมจารี เมื่อตนเองระลึกไม่ได้และไม่มีใครแสดงธรรม แต่มีเพื่อนที่เคยประพฤติธรรมมาด้วยกันช่วยเตือนความจำ เหมือนเพื่อนวัยเด็กที่มาพบกันแล้วรำลึกถึงเรื่องราวในอดีตได้

ใจความสำคัญของพระสูตรนี้คือ การเน้นย้ำถึงความสำคัญของการเรียนรู้พระธรรมอย่างเป็นระบบและการทำความเข้าใจให้ถึงแก่น แม้ในยามที่ชีวิตในภพภูมิใหม่จะมีความเพลิดเพลินจนอาจหลงลืมไปบ้าง แต่พื้นฐานการศึกษาที่แน่นแฟ้นจะเป็น "ทุนเดิม" ที่ช่วยให้จิตน้อมระลึกถึงทางพ้นทุกข์ได้โดยง่ายผ่านการกระตุ้นจากปัจจัยภายนอกและภายใน นำไปสู่การบรรลุธรรมในที่สุด