อภินิวาสสูตร

อภินิวาสสูตร (ว่าด้วยการอยู่ประจำที่นานเกินไป) พระพุทธองค์ทรงแสดงธรรมเพื่อชี้ให้เห็นถึงความแตกต่างระหว่างผลเสียของการอยู่ประจำที่นานเกินไป (อภินิวาส) กับอานิสงส์ของการอยู่แต่พอเหมาะ เพื่อให้พระภิกษุเห็นถึงความสำคัญของความสันโดษและการรักษาความเป็นสมณะ

พระองค์ทรงสรุปถึง โทษ 5 ประการ ของการอยู่ประจำที่นานเกินไป ซึ่งเป็นอุปสรรคต่อการปฏิบัติธรรมและการรักษาศีลาจารวัตร ดังนี้:

• มีการสะสมบริขารและสิ่งของเครื่องใช้ไว้มากมาย
• มีการสะสมเภสัชหรือยาไว้มากเกินความจำเป็น
• มีภาระหน้าที่ต้องรับผิดชอบมากเกินไป จนกลายเป็นผู้ยุ่งอยู่กับกิจการงานทางโลก
• คลุกคลีอยู่กับคฤหัสถ์และนักบวชอื่นอย่างใกล้ชิด จนมีพฤติกรรมไม่เหมาะสมเหมือนฆราวาส
• เกิดความอาลัยอาวรณ์และยึดติดในที่อยู่อาศัยนั้นเมื่อต้องจากไป

ในทางกลับกัน พระองค์ทรงชี้ให้เห็นถึง อานิสงส์ 5 ประการ ของการอยู่แต่พอประมาณ ซึ่งช่วยให้การครองตนเป็นไปอย่างเรียบง่ายและเป็นอิสระ ได้แก่ การไม่มีภาระในการสะสมสิ่งของ ไม่มีความกังวลเรื่องการจัดการงานต่างๆ สามารถรักษาความสงบและรักษาระยะห่างในการคบหาสมาคมได้อย่างเหมาะสม และที่สำคัญที่สุดคือ ไม่เกิดความยึดติดหรือความอาลัยอาวรณ์เมื่อถึงเวลาต้องเดินทางไปที่อื่น

คำสอนหลักของพระสูตรนี้เน้นย้ำถึงการฝึกตนให้เป็นผู้มีความปรารถนาน้อยและสันโดษ การไม่ยึดติดในวัตถุหรือสถานที่ช่วยให้พระภิกษุมีอิสระในการปฏิบัติธรรมเพื่อความหลุดพ้น การรู้จักประมาณในการพำนักอาศัยจึงเป็นแนวทางที่ช่วยป้องกันไม่ให้จิตใจฟุ้งซ่านและไหลไปตามกระแสของความคุ้นเคยจนลืมจุดหมายสูงสุดของการบรรพชา