ปฐมฌานสูตร

พระสูตรนี้ (ปฐมฌานสูตร: an5.256) ได้แสดงถึงเงื่อนไขสำคัญในการเข้าถึงและดำรงอยู่ใน **ปฐมฌาน** ซึ่งเป็นสภาวะความสงบขั้นต้นของสมาธิ โดยพระพุทธองค์ทรงย้ำเตือนภิกษุทั้งหลายว่า การจะเข้าถึงสภาวะนี้ได้นั้น จำเป็นต้องละทิ้ง "มัจฉริยะ" หรือความตระหนี่ถี่เหนียว 5 ประการที่เป็นอุปสรรคต่อความบริสุทธิ์ของจิตใจ

ความตระหนี่ทั้ง 5 ประการที่ผู้ปฏิบัติธรรมต้องละทิ้ง ได้แก่:

• อาวาสมัจฉริยะ: ความตระหนี่ในที่อยู่อาศัย
• กุลมัจฉริยะ: ความตระหนี่ในตระกูลผู้อุปถัมภ์
• ลาภมัจฉริยะ: ความตระหนี่ในลาภหรือปัจจัยสี่
• วัณณมัจฉริยะ: ความตระหนี่ในการสรรเสริญ
• ธัมมมัจฉริยะ: ความตระหนี่ในธรรมหรือการเผยแผ่ความรู้

หัวใจสำคัญของคำสอนนี้คือ การชี้ให้เห็นว่าสมาธิระดับฌานไม่ใช่เพียงเรื่องของการฝึกจิตให้อยู่กับอารมณ์เดียวเท่านั้น แต่ต้องอาศัยการ ชำระกิเลสที่ยึดติดในวัตถุและสถานะ ให้หมดสิ้นไปเสียก่อน เมื่อจิตปราศจากความหวงแหนหรือความเห็นแก่ตัวทั้งในทางวัตถุและในทางความรู้ จิตย่อมมีความโปร่งเบาและพร้อมที่จะเข้าสู่สมาธิขั้นสูง หากผู้ปฏิบัติยังคงมีความตระหนี่เหล่านี้ครอบงำอยู่ จิตจะเต็มไปด้วยความกังวลและเครื่องกั้นอันเป็นอุปสรรค ทำให้ไม่สามารถสัมผัสถึงความสุขประณีตของปฐมฌานได้ การละทิ้งความตระหนี่จึงเปรียบเสมือนการขจัดสิ่งปฏิกูลออกจากใจ เพื่อเปิดทางให้สมาธิเกิดขึ้นได้อย่างมั่นคงและยั่งยืน