นิพเพธิกสูตร

นิพเพธิกสูตร หรือ "พระสูตรว่าด้วยการบรรลุธรรมอันชำแรกกิเลส" เป็นพระธรรมเทศนาที่พระพุทธองค์ทรงสอนให้ภิกษุพิจารณาธรรม 6 ประการ เพื่อให้เกิดความเข้าใจอย่างลึกซึ้ง (Penetrative insight) โดยแต่ละหัวข้อต้องประกอบด้วยการรู้ใน 5 ด้าน คือ เหตุเกิด, ความต่างกัน, ผล, ความดับ และปฏิปทาที่นำไปสู่ความดับ ซึ่งทั้งหมดมี "มรรคมีองค์ 8" เป็นทางปฏิบัติเพื่อการดับไปโดยสิ้นเชิง

หมวดธรรมทั้ง 6 ประการที่ควรทำความเข้าใจ มีดังนี้:

• กามคุณ: ไม่ได้หมายถึงสิ่งของสวยงามภายนอก แต่หมายถึง ความพอใจในกาม (เจตจำนงแห่งความใคร่) ซึ่งมีผัสสะเป็นเหตุเกิด
• เวทนา: คือความรู้สึก สุข ทุกข์ และเฉยๆ ทั้งทางกายและทางใจ มีผัสสะเป็นเหตุเกิด
• สัญญา: คือการกำหนดหมายในรูป เสียง กลิ่น รส สัมผัส และธรรมารมณ์ มีผัสสะเป็นเหตุเกิด
• อาสวะ (กิเลส): ได้แก่ กามอาสวะ ภวาสวะ และอวิชชาอาสวะ โดยมี อวิชชา เป็นเหตุเกิดที่สำคัญ
• กรรม: พระพุทธองค์ทรงบัญญัติว่า เจตนาคือตัวกรรม ซึ่งส่งผลให้เกิดการเวียนว่ายตายเกิดในภพภูมิต่างๆ
• ทุกข์: หมายถึงความทุกข์ในอริยสัจ 4 โดยมี ตัณหา เป็นเหตุเกิด ผลของทุกข์คือความเศร้าโศกหรือการดิ้นรนแสวงหาทางออก

หัวใจสำคัญของพระสูตรนี้คือการชี้ให้เห็นว่า ธรรมทั้งหลายล้วนมี ผัสสะ เป็นจุดเริ่มต้น (ยกเว้นกิเลสที่มีอวิชชาเป็นเหตุ และทุกข์ที่มีตัณหาเป็นเหตุ) การที่ผู้ปฏิบัติเข้าใจถึงกระบวนการเกิดและดับของธรรมเหล่านี้อย่างแจ่มแจ้ง จะนำไปสู่การถอนความยึดมั่นถือมั่น เมื่อทราบว่าสิ่งใดเป็นเหตุให้เกิดสิ่งนั้น และเมื่อเหตุนั้นดับไป สิ่งนั้นย่อมดับตาม การเจริญตามมรรคมีองค์ 8 จึงเป็นแนวทางเดียวที่นำไปสู่ความดับทุกข์อย่างแท้จริง