ตัณหาสูตร

ใน ตัณหาสูตร (Taṇhāsutta) พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลายเกี่ยวกับการละธรรมที่เป็นเครื่องผูกมัดอันได้แก่ ตัณหา 3 และ มานะ 3 เพื่อความหลุดพ้นจากทุกข์ทั้งปวง ซึ่งถือเป็นหัวใจสำคัญในการปฏิบัติธรรมเพื่อมุ่งสู่ความสิ้นไปแห่งอาสวะกิเลส

โดยพระองค์ทรงจำแนกธรรมที่ควรละไว้ดังนี้:

• ตัณหา 3 (ความทะยานอยากที่ควรละ):
  • กามตัณหา: ความทะยานอยากในกามคุณทั้ง 5
  • ภวตัณหา: ความทะยานอยากในภพ ความอยากเป็นนั่นเป็นนี่
  • วิภวตัณหา: ความทะยานอยากในความไม่มีภพ ความไม่อยากเป็นนั่นเป็นนี่
• มานะ 3 (ความถือตัวที่ควรละ):
  • มานะ: ความสำคัญตัวว่าเท่าเทียมกัน
  • โอมานะ: ความสำคัญตัวว่าต่ำกว่าผู้อื่น
  • อติมานะ: ความสำคัญตัวว่าสูงกว่าผู้อื่น

พระพุทธองค์ทรงสรุปว่า ภิกษุรูปใดสามารถละตัณหาทั้ง 3 และมานะทั้ง 3 นี้ได้โดยเด็ดขาด ย่อมได้ชื่อว่าเป็นผู้ "ตัดตัณหาได้แล้ว" เป็นผู้ "คลี่คลายสังโยชน์" (เครื่องผูกมัด) ออกได้สำเร็จ และด้วยการตรัสรู้และละมานะได้โดยชอบ ภิกษุนั้นชื่อว่าได้ "ทำที่สุดแห่งทุกข์" โดยประการทั้งปวงแล้ว ซึ่งเป็นการยืนยันถึงหนทางแห่งความพ้นทุกข์ที่เกิดจากการทำลายรากเหง้าของกิเลสภายในจิตใจให้หมดสิ้นไป