สัตตวิญญาณัฏฐิติสูตร

พระสูตรนี้กล่าวถึง สัตตวิญญาณัฏฐิติ หรือ ที่ตั้งของวิญญาณ 7 ประการ ซึ่งเป็นการจำแนกภพภูมิของเหล่าสัตว์ที่วิญญาณเข้าไปตั้งอยู่ตามความหลากหลายของกายและสัญญา (ความหมายรู้) โดยแบ่งออกเป็นลำดับขั้นดังนี้:

• กลุ่มที่ 1-4: กามภพและรูปภพ
  • กายต่างกัน สัญญาต่างกัน: ได้แก่ มนุษย์ เทวดาบางจำพวก และสัตว์ในอบายภูมิ
  • กายต่างกัน สัญญาอย่างเดียวกัน: ได้แก่ เทวดาชั้นพรหมปาริสัชชาที่เกิดจากปฐมฌาน
  • กายอย่างเดียวกัน สัญญาต่างกัน: ได้แก่ เทวดาชั้นอาภัสสรา
  • กายอย่างเดียวกัน สัญญาอย่างเดียวกัน: ได้แก่ เทวดาชั้นสุภกิณหา
• กลุ่มที่ 5-7: อรูปภพ (สภาวะที่ก้าวล่วงรูปสัญญา)
  • อากาสานัญจายตนะ: ผู้เข้าถึงกำหนดว่า "อากาศไม่มีที่สุด"
  • วิญญาณัญจายตนะ: ผู้เข้าถึงกำหนดว่า "วิญญาณไม่มีที่สุด"
  • อากิญจัญญายตนะ: ผู้เข้าถึงกำหนดว่า "ไม่มีอะไรเลย"

หัวใจสำคัญของพระสูตรนี้คือการชี้ให้เห็นถึง ความหลากหลายของระดับจิต และ วิวัฒนาการของวิญญาณ ที่เป็นไปตามกรรมและการเจริญสมาธิภาวนา การที่พระพุทธองค์ทรงจำแนกสิ่งเหล่านี้ เพื่อให้พุทธบริษัทได้เข้าใจถึงธรรมชาติของภพภูมิที่วิญญาณไปยึดเกาะ อันเป็นเครื่องเตือนใจว่าการเวียนว่ายตายเกิดในวัฏสงสารนั้นมีความละเอียดลึกซึ้งและแตกต่างกันตามสภาวะจิตที่สั่งสมมา การเข้าใจใน สัตตวิญญาณัฏฐิติ 7 จึงเป็นฐานความรู้สำคัญในการพิจารณาสังขารและน้อมนำไปสู่การปล่อยวางเพื่อความหลุดพ้นจากที่ตั้งของวิญญาณเหล่านั้นในที่สุด