สัมโพธิสูตร

สัมโพธิสูตร ว่าด้วยเหตุปัจจัยหรือหนทางแห่งการบำเพ็ญธรรมอันเป็นไปเพื่อความตรัสรู้ (สัมโพธิปักขิยธรรม) โดยพระพุทธเจ้าได้ทรงแสดงถึงลำดับขั้นตอนและแนวทางปฏิบัติที่เกื้อกูลต่อการพัฒนาจิตสู่ความหลุดพ้น ซึ่งสามารถสรุปเป็นประเด็นสำคัญได้ดังนี้

พระพุทธองค์ทรงสอนให้ภิกษุเตรียมความพร้อมด้วยธรรม 5 ประการ ซึ่งถือเป็นพื้นฐานที่สำคัญ (อุปนิสัย) ในการบำเพ็ญธรรม ได้แก่

• กัลยาณมิตตตา: การมีมิตรที่ดี มีเพื่อนที่ดี มีสังคมที่ดี
• สีลสัมปทา: การเป็นผู้มีศีล สำรวมในพระปาติโมกข์ มีอาจาระและโคจรที่สมบูรณ์
• กถาสัลเลขธรรม: การเป็นผู้ใคร่ในการสนทนาที่ขัดเกลากิเลส เช่น เรื่องความมักน้อย ความสันโดษ ความสงัด และเรื่องการปฏิบัติธรรม
• วิริยารัมภะ: การเป็นผู้มีความเพียรเพื่อละอกุศลธรรมและเจริญกุศลธรรมให้ถึงพร้อม
• ปัญญา: การเป็นผู้มีปัญญาเห็นความเกิดและความดับแห่งสังขาร อันเป็นปัญญาประเสริฐที่นำไปสู่ความสิ้นทุกข์อย่างแท้จริง

พระพุทธองค์ทรงเน้นย้ำว่า กัลยาณมิตร คือจุดเริ่มต้นที่นำไปสู่คุณธรรมข้ออื่น ๆ เมื่อภิกษุตั้งมั่นอยู่ในธรรม 5 ประการนี้แล้ว ควรเจริญธรรมที่ประณีตยิ่งขึ้นอีก 4 ประการ เพื่อใช้ในการขจัดกิเลสโดยเฉพาะ คือ

• อสุภสัญญา: เพื่อละความกำหนัดยินดี (ราคะ)
• เมตตา: เพื่อละความพยาบาท
• อานาปานสติ: เพื่อตัดวิตกหรือความฟุ้งซ่านของจิต
• อนิจจสัญญา: เพื่อถอนทิฐิมานะ (ความถือตัวว่ามีตัวตน)

เมื่อปฏิบัติในอนิจจสัญญาได้ย่อมนำไปสู่ อนัตตสัญญา (ความเข้าใจว่าทุกสิ่งไม่ใช่ตัวตน) ซึ่งเป็นขั้นสูงสุดที่ช่วยให้ถอนมานะและบรรลุถึงความดับทุกข์คือ นิพพาน