สัมโพธิสูตร

สัมโพธิสูตร (อังคุตตรนิกาย นวกนิบาต) เป็นพระสูตรที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงแก่ภิกษุทั้งหลายเกี่ยวกับ "ปัจจัยสำคัญ" เพื่อการพัฒนา "โพชฌงค์" (องค์แห่งการตรัสรู้) ให้บริบูรณ์ โดยทรงวางรากฐานสำคัญไว้ 5 ประการที่เปรียบเสมือนเงื่อนไขเบื้องต้น หากปฏิบัติได้ย่อมส่งผลต่อการพัฒนาธรรมะขั้นสูงต่อไป

ปัจจัยพื้นฐาน 5 ประการ เพื่อการพัฒนาโพชฌงค์ ได้แก่:

• กัลยาณมิตร: การมีเพื่อนที่ดี มีสหายและบริวารที่เกื้อกูลกันในทางธรรม
• ศีล: การเป็นผู้มีความประพฤติเรียบร้อย สำรวมในระเบียบวินัย และเห็นโทษแม้ในโทษเพียงเล็กน้อย
• ถ้อยคำอันเป็นเครื่องขัดเกลา: การได้สนทนาธรรมที่โน้มน้อมจิตให้เกิดความสันโดษ ความสงัด การปรารภความเพียร และปัญญาที่นำไปสู่ความหลุดพ้น
• ความเพียร: การดำรงตนด้วยความกล้าหาญ มั่นคง ในการละอกุศลและบำเพ็ญกุศลธรรมให้ถึงพร้อม
• ปัญญา: การมีความรู้ความเข้าใจถึงความเกิดดับของสรรพสิ่ง เป็นปัญญาที่ชำแรกกิเลสและนำไปสู่การสิ้นสุดแห่งทุกข์

พระพุทธองค์ทรงย้ำว่า เมื่อภิกษุตั้งมั่นอยู่ในปัจจัย 5 ประการนี้แล้ว ควรพัฒนาธรรมะเพิ่มเติมอีก 4 ประการ เพื่อความก้าวหน้าอย่างยิ่งยวด ได้แก่ อสุภสัญญา (เพื่อละราคะ) เมตตา (เพื่อละพยาบาท) อานาปานสติ (เพื่อตัดวิตก) และ อนิจจสัญญา (เพื่อละมานะหรือทิฐิว่า "ตัวฉัน") โดยเฉพาะอย่างยิ่ง เมื่อบุคคลสามารถกำหนดรู้ในอนิจจสัญญาได้ ย่อมส่งผลให้เกิดอนัตตสัญญา (ความหมายรู้ในความเป็นอนัตตา) ซึ่งจะนำไปสู่การถอนทิฐิที่ยึดถือว่า "ตัวตน" จนสามารถบรรลุถึงความดับสนิทแห่งกิเลสและทุกข์ทั้งปวงได้ในปัจจุบันขณะ