เขมสูตร

ในเขมสูตร (อังคุตตรนิกาย สัตตก-อัฏฐก-นวกนิบาต) ได้มีการสนทนาธรรมเกี่ยวกับการนิยามคำว่า "เขมสถาน" หรือ "ที่อันเกษม" ซึ่งพระพุทธองค์ทรงจำแนกความหมายออกเป็น 2 ระดับ เพื่อให้ผู้ปฏิบัติธรรมได้เข้าใจถึงเป้าหมายของการหลุดพ้นจากทุกข์อย่างเป็นลำดับขั้นตอน โดยสามารถแบ่งเนื้อหาสำคัญได้ดังนี้:

• ที่อันเกษมโดยปริยาย (ความหมายอย่างย่อ): คือการที่ภิกษุหลีกเร้นจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลาย เข้าถึงและดำรงอยู่ในปฐมฌาน (รูปฌาน 1) การเข้าถึงสมาธิระดับนี้ถือเป็นที่พึ่งที่ปลอดภัยในระดับหนึ่ง แต่ยังไม่ใช่ที่สุดแห่งการดับทุกข์
• ที่อันเกษมโดยนิยาม (ความหมายอย่างเด็ดขาด): คือสภาวะที่ภิกษุก้าวล่วงอรูปฌานจนถึงขั้นสูงสุด คือ "สัญญาเวทยิตนิโรธ" (การดับสัญญาและเวทนา) และเมื่อออกจากสมาธินั้นแล้วได้ใช้ปัญญาพิจารณาจนอาสวะกิเลสสิ้นไป บรรลุถึงความเป็นพระอรหันต์

สรุปใจความสำคัญของพระสูตรนี้คือ การชี้ให้เห็นว่าแม้ความสงบจากสมาธิ (ฌานสมาบัติ) จะเป็นที่พักพิงที่ปลอดภัยในเบื้องต้น แต่ความปลอดภัยที่แท้จริงและถาวร (เขมสถาน) นั้นไม่ได้จบลงเพียงแค่การทำสมาธิ แต่ต้องอาศัยการใช้ปัญญาเห็นแจ้งในสภาวะธรรมจนกิเลสหมดสิ้นไป การบรรลุถึงความสิ้นอาสวะจึงเป็นจุดหมายปลายทางสูงสุดที่พระพุทธองค์ทรงยกย่องว่าเป็นที่อันเกษมอย่างแท้จริง ซึ่งเป็นสภาวะที่ไม่มีภัยใดๆ เข้ามาเบียดเบียนได้อีกต่อไป