ปฐมอริยวาสสูตร

ปฐมอริยวาสสูตร (อริยวาสสูตรที่ 1) ว่าด้วยเรื่อง “อริยวาส” หรือธรรมเครื่องอยู่ของพระอริยเจ้า ซึ่งเป็นแนวทางปฏิบัติที่พระอริยบุคคลในอดีต ปัจจุบัน และอนาคตยึดถือปฏิบัติร่วมกัน เพื่อความหลุดพ้นจากกิเลสและทุกข์ทั้งปวง โดยธรรมเครื่องอยู่นี้ประกอบด้วยองค์ธรรมสำคัญ 10 ประการ ดังนี้

• ละองค์ 5: คือการละนิวรณ์ 5 อันเป็นเครื่องกั้นจิตไม่ให้บรรลุความดี
• ประกอบด้วยองค์ 6: คือการรักษาความสำรวมในอายตนะทั้ง 6 (ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ) เมื่อประสบอารมณ์ต่างๆ
• มีอารักขา 1: คือการมีสติเป็นเครื่องคุ้มครองรักษาจิต
• มีเสาเขื่อน 4: คือการยึดถือหลักปฏิบัติที่มั่นคง ได้แก่ สัจจะ (ความจริง) ธรรมะ (การฝึกฝน) จาคะ (การเสียสละ) และปัญญา (ความรู้แจ้ง)
• บรรเทาความเห็นเฉพาะตัว: คือการละทิฐิมานะหรือความยึดถือในความเห็นผิดๆ ที่เป็นปัจเจก
• ละการแสวงหาโดยสิ้นเชิง: คือการวางความทะเยอทะยานที่ไร้ประโยชน์
• มีความดำริอันบริสุทธิ์: มีเจตนาที่สะอาดปราศจากอกุศลเจือปน
• ระงับกายสังขาร: คือการทำให้กายสงบระงับจากความวุ่นวาย
• มีจิตหลุดพ้นด้วยดี: จิตที่พ้นจากอาสวกิเลส
• มีปัญญาหลุดพ้นด้วยดี: ปัญญาที่รู้แจ้งในความจริงของสรรพสิ่ง

ใจความสำคัญของพระสูตรนี้เน้นให้เห็นว่า การจะเป็นพระอริยบุคคลนั้น ไม่ได้ขึ้นอยู่กับสถานะภายนอก แต่ขึ้นอยู่กับการฝึกฝนจิตใจให้ถึงพร้อมด้วยคุณธรรมทั้ง 10 ประการนี้ ซึ่งเป็นมาตรฐานกลางในการยกระดับจิตใจให้เข้าสู่ความเป็นอริยะ ผู้ปฏิบัติที่ดำเนินตามรอยทางนี้ ย่อมชื่อว่าได้อาศัยอยู่ในธรรมอันประเสริฐ เป็นเครื่องการันตีถึงการปฏิบัติที่ถูกต้องและนำไปสู่ความหลุดพ้นอย่างแท้จริงตามแนวทางในพุทธศาสนา