อัฏฐกนาครสูตร

อัฏฐกนาครสูตรว่าด้วยเรื่อง "ประตูแห่งความพ้นทุกข์ 11 ประการ" เป็นบทสนทนาระหว่างท่านพระอานนท์และคฤหบดีชื่อทศมา โดยใจความสำคัญมุ่งเน้นถึงวิธีการปฏิบัติเพื่อนำไปสู่ความหลุดพ้นจากกิเลสและเครื่องผูกมัดทั้งปวง ซึ่งพระพุทธเจ้าได้ทรงแสดงไว้เพื่อให้ผู้ปฏิบัติที่มีความเพียรได้ใช้เป็นหนทางแห่งความพ้นทุกข์

หัวใจสำคัญของพระสูตรนี้คือการทำสมาธิในระดับต่างๆ เมื่อผู้ปฏิบัติเข้าถึงสมาธินั้นๆ แล้ว ต้องใช้ "ปัญญา" พิจารณาเห็นว่าสมาธิหรือฌานเหล่านั้น ล้วนเป็นสิ่งที่เกิดจากการปรุงแต่ง (สังขตะ) จึงมีความไม่เที่ยงและมีความดับไปเป็นธรรมดา หากผู้ปฏิบัติพิจารณาเช่นนี้ย่อมบรรลุถึงการสิ้นไปแห่งกิเลส หรือหากยังไม่บรรลุพระอรหันต์ในชาตินี้ ก็จะเป็นเหตุปัจจัยให้บรรลุเป็นพระอนาคามีและปรินิพพานในภูมิชั้นนั้นๆ โดยแบ่งหมวดหมู่ทางปฏิบัติได้ดังนี้:

• รูปฌาน 4: การเข้าถึงฌานที่ 1 ถึงฌานที่ 4 โดยมีการพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงของการปรุงแต่งในแต่ละระดับ
• พรหมวิหาร 4: การแผ่เมตตา กรุณา มุทิตา และอุเบกขา ไปทั่วโลกอย่างไม่มีประมาณ แล้วพิจารณาเห็นเป็นเพียงสิ่งที่เกิดจากการปรุงแต่งเช่นกัน
• อรูปฌาน 3: การเข้าถึงอากาสานัญจายตนะ วิญญาณัญจายตนะ และอากิญจัญญายตนะ โดยใช้ปัญญาพิจารณาถึงความเสื่อมสิ้นไปของสมาธิเหล่านี้

เมื่อคฤหบดีทศมาได้ฟังธรรมนี้ เปรียบได้กับการพบ "ประตูแห่งความพ้นทุกข์ถึง 11 ทาง" เหมือนคนที่มีบ้านซึ่งมีประตูหลายบาน หากเกิดอัคคีภัยย่อมสามารถเลือกออกทางประตูใดก็ได้เพื่อความปลอดภัย ท่านจึงมีความเลื่อมใสอย่างยิ่งและได้ถวายการอุปัฏฐากแก่หมู่สงฆ์และท่านพระอานนท์ด้วยความเคารพ พระสูตรนี้จึงเป็นหลักฐานสำคัญที่แสดงให้เห็นว่า การปฏิบัติสมาธิควบคู่ไปกับการใช้ปัญญาพิจารณาความไม่เที่ยง คือทางออกสู่ "อมตธรรม" ที่พระพุทธองค์ทรงวางรากฐานไว้อย่างชัดเจน