เทวสหายกภิกขุวัตถุ

เทวสหายกภิกขุวัตถุ เป็นเรื่องราวของภิกษุ 2 สหายชาวเมืองสาวัตถีที่ออกบวชพร้อมกัน หลังจากศึกษาหลักธรรมเบื้องต้น ทั้งคู่ได้เลือกแนวทางการปฏิบัติที่แตกต่างกันตามวัยและความสามารถ โดยรูปหนึ่งเลือกวิปัสสนาธุระจนบรรลุพระอรหัต ส่วนอีกรูปเลือกคันถธุระ เป็นอาจารย์สอนปริยัติแก่ภิกษุจำนวนมาก

วันหนึ่ง ภิกษุผู้เป็นวิปัสสนาเถระได้ส่งศิษย์ไปกราบCายพระศาสดาและพระสหาย พระคันถิกเถระผู้เป็นสหายเกิดความมานะถือตัวว่าตนทรงจำพระไตรปิฎกได้ทั้งหมดและมีบริวารมาก แต่กลับไม่เคยปฏิบัติวิปัสสนา เมื่อพระศาสดาตรัสถามปัญหาธรรมตั้งแต่ปฐมฌานจนถึงมรรคผล พระคันถิกเถระและบริวารจึงไม่สามารถตอบได้เลย ในขณะที่พระวิปัสสกเถระสามารถตอบได้ทั้งหมด ทำให้บริวารของพระคันถิกเถระเข้าใจผิดและยกโทษพระศาสดา พระศาสจึงตรัสเตือนสติด้วยพระคาถาเปรียบเทียบว่า ผู้ที่ทรงจำพระพุทธพจน์ได้มากแต่ประมาท ย่อมเป็นเหมือนคนเลี้ยงโคที่รับจ้างนับโคให้คนอื่นแต่ไม่ได้ดื่มรส นมสด (ปัญจโครส) ส่วนผู้ที่ทรงจำธรรมแม้น้อยแต่ประพฤติปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ย่อมเป็นผู้มีส่วนแห่งสามัญผล

สาระสำคัญและคำสอนหลักจากพระสูตรนี้ประกอบด้วย:

• ความสำคัญของการปฏิบัติ: การเรียนรู้พระปริยัติธรรมหรือพุทธพจน์เพียงอย่างเดียวโดยไม่ปฏิบัติ ย่อมไม่เกิดประโยชน์สูงสุด เปรียบเสมือนคนเลี้ยงโคที่ได้เพียงค่าจ้างแต่ไม่ได้บริโภคนมโค
• คุณค่าของความไม่ประมาท: การมีความเพียรและประพฤติปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ละราคะ โทสะ และโมหะ เป็นหนทางนำไปสู่การหลุดพ้นและความสุขอันไพบูลย์