ตายนสูตร

ตายนสูตร ซึ่งอยู่ในสังยุตตนิกาย สคาถวรรค เป็นพระสูตรที่พรรณนาถึงคำสอนอันเป็นแก่นสารแห่งการประพฤติพรหมจรรย์ โดยมีตายนเทพบุตรเป็นผู้กล่าวถ้อยคำอันทรงคุณค่านั้นต่อหน้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ณ พระวิหารเชตวัน กรุงสาวัตถี เรื่องราวเริ่มต้นขึ้นเมื่อตายนเทพบุตร ซึ่งเดิมเป็นเจ้าลัทธิอื่นมาก่อน ได้มาเข้าเฝ้าพระพุทธองค์ในยามราตรี ด้วยรัศมีกายอันงดงามสว่างไสวไปทั่วพระเชตวัน จากนั้นท่านได้กล่าวคาถาขึ้นต่อพระพักตร์พระผู้มีพระภาคเจ้า ซึ่งต่อมาพระพุทธองค์ทรงยกย่องว่าเป็นคาถาที่มีประโยชน์และเกี่ยวข้องกับรากฐานแห่งการประพฤติพรหมจรรย์

หัวใจสำคัญของตายนคาถานั้นเน้นย้ำถึงความเพียรพยายามในการตัดกระแสแห่งตัณหาและกามคุณทั้งหลาย โดยระบุว่า หากมุนีไม่ละทิ้งกามทั้งปวงแล้ว ย่อมไม่สามารถเข้าถึงความมีจิตแน่วแน่หรือฌานได้ คาถาเน้นย้ำถึงความจำเป็นของการทำความเพียรอย่างจริงจังและมั่นคง เพราะการบวชหรือการประพฤติพรหมจรรย์ที่หย่อนยานกลับจะยิ่งนำพาซึ่งธุลีคือกิเลสหรือบาปอกุศลมาสู่ตนมากขึ้น

ตายนเทพบุตรยังกล่าวต่อไปว่า การไม่ทำความชั่วย่อมดีกว่า เพราะความชั่วที่กระทำไปแล้วย่อมนำมาซึ่งความเดือดร้อนภายหลัง ส่วนกรรมดีที่ได้กระทำไปแล้ว ย่อมไม่ก่อให้เกิดความเดือดร้อนใดๆ ท่านได้เปรียบเทียบการประพฤติพรหมจรรย์ที่ปฏิบัติไม่ดีว่า เหมือนกับการจับหญ้าคาที่คมผิดวิธี ย่อมบาดมือตนเองฉันใด ความเป็นสมณะที่ปฏิบัติไม่ดีก็ย่อมฉุดดึงให้ตกไปสู่นรกฉันนั้น นอกจากนี้ กรรมใดๆ ที่กระทำด้วยความย่อหย่อน วัตรปฏิบัติที่มัวหมอง หรือการประพฤติพรหมจรรย์ที่ยังเป็นที่น่าสงสัย ทั้งสามประการนี้ย่อมไม่ให้ผลอันไพบูลย์

หลังจากตายนเทพบุตรกล่าวคาถาจบลง ท่านได้ถวายบังคมและเวียนประทักษิณพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วก็อันตรธานหายไป ในวันรุ่งขึ้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมา แล้วทรงเล่าเหตุการณ์ทั้งหมดที่เกิดขึ้นในยามราตรีนั้น และทรงกำชับให้ภิกษุทั้งหลายเล่าเรียน ทรงจำคาถาของตายนเทพบุตรไว้ เพราะคาถาเหล่านี้ล้วนเป็นประโยชน์และเป็นรากฐานสำคัญของการประพฤติพรหมจรรย์ แม้ตายนเทพบุตรจะเป็นอดีตเจ้าลัทธิอื่น แต่ด้วยความเชื่อในกรรม ท่านจึงได้บังเกิดในภพภูมิที่ดี และเล็งเห็นความเหนือกว่าของคำสอนแห่งพระพุทธศาสนา จึงมากล่าวคาถาเพื่อเป็นเครื่องเตือนใจแก่ผู้ประพฤติปฏิบัติ