วิปัสสีสูตร

วิปัสสีสูตร (สังยุตตนิกาย SN 12.4) เป็นพระสูตรที่พรรณนาถึงการตรัสรู้ของพระวิปัสสีสัมมาสัมพุทธเจ้า ซึ่งเป็นพระพุทธเจ้าองค์แรกในพระพุทธเจ้าเจ็ดพระองค์ก่อนพระโคตมพุทธเจ้า โดยเน้นย้ำถึงการหยั่งรู้ในปฏิจจสมุปบาท หรือการเกิดขึ้นพร้อมแห่งธรรมทั้งหลายโดยอาศัยกันและกัน.

ก่อนการตรัสรู้ พระวิปัสสีโพธิสัตว์ทรงพิจารณาเห็นว่าโลกนี้ตกอยู่ในความลำบาก คือมีการเกิด แก่ ตาย จุติ และอุบัติ แต่ก็ยังไม่เข้าใจทางพ้นจากความทุกข์คือชราและมรณะนี้ได้ ทรงดำริว่าเมื่ออะไรมีอยู่ ชราและมรณะจึงมี และชราและมรณะมีอะไรเป็นปัจจัย ด้วยการมนสิการโดยแยบคาย พระองค์ทรงเห็นแจ้งด้วยปัญญาว่า เมื่อชาติมีอยู่ ชราและมรณะจึงมี ชราและมรณะย่อมมีเพราะชาติเป็นปัจจัย และทรงสาวกลับไปตามลำดับจนถึงอวิชชา ซึ่งเป็นปัจจัยให้เกิดสังขาร วิญญาณ นามรูป สฬายตนะ ผัสสะ เวทนา ตัณหา อุปาทาน ภพ ชาติ และในที่สุดคือชราและมรณะ นี่คือกระบวนการแห่งการเกิดขึ้นของกองทุกข์ทั้งปวง.

จากนั้น พระองค์ทรงพิจารณาย้อนกลับว่า เมื่ออะไรไม่มีอยู่ ชราและมรณะจึงไม่มี และเมื่ออะไรดับไป ชราและมรณะจึงดับไป ทรงเห็นแจ้งว่า เมื่อชาติไม่มีอยู่ ชราและมรณะก็ไม่มี เมื่อชาติดับไป ชราและมรณะก็ดับไป และทรงสาวกลับไปตามลำดับจนถึงอวิชชา เมื่ออวิชชาดับ สังขารก็ดับ เมื่อสังขารดับ วิญญาณก็ดับต่อเนื่องไปตามสายปฏิจจสมุปบาทจนถึงชราและมรณะดับไปเช่นกัน นี่คือกระบวนการแห่งการดับไปของกองทุกข์ทั้งปวง.

การหยั่งรู้ในปฏิจจสมุปบาททั้งสายสมุทัย (การเกิดขึ้น) และสายนิโรธ (การดับไป) นี้ เป็น "ทัสสนะ ญาณ ปัญญา วิชชา แสงสว่าง" ที่อุบัติขึ้นแก่พระวิปัสสีโพธิสัตว์ในธรรมทั้งหลายที่ยังไม่เคยได้สดับมาแต่ก่อน ถือเป็นแก่นธรรมสำคัญที่นำไปสู่การตรัสรู้สัมมาสัมโพธิญาณ ซึ่งเป็นสิ่งที่พระพุทธเจ้าทุกพระองค์ทรงค้นพบและประจักษ์แจ้ง.