ฌานาภิญญสูตร

ฌานาภิญญาสูตร (สังยุตตนิกาย SN 16.9) เป็นพระสูตรสำคัญที่แสดงถึงการบรรลุคุณธรรมอันยิ่งใหญ่ของพระพุทธเจ้าและพระมหากัสสปะเถระ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในเรื่องของฌานและอภิญญาต่างๆ พระสูตรนี้กล่าวไว้ ณ พระเชตวัน กรุงสาวัตถี เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสแก่ภิกษุทั้งหลายว่า พระองค์ทรงเข้าถึงและออกจากฌานต่างๆ ได้ตามปรารถนาฉันใด พระมหากัสสปะก็สามารถเข้าถึงและออกจากฌานเหล่านั้นได้ฉันนั้น

พระผู้มีพระภาคทรงกล่าวถึงการเข้าถึงปฐมฌาน ทุติยฌาน ตติยฌาน และจตุตถฌาน ซึ่งเป็นลำดับแห่งการทำจิตให้สงบประณีตขึ้นไปตามลำดับ เริ่มจากการสงัดจากกามและอกุศลธรรม มีวิตกวิจาร ปีติ สุข ไปจนถึงการมีอุเบกขาและสติบริสุทธิ์ หลังจากนั้น ยังทรงกล่าวถึงการเข้าถึงอรูปฌาน ได้แก่ อากาสานัญจายตนะ วิญญาณัญจายตนะ อากิญจัญญายตนะ และเนวสัญญานาสัญญายตนะ ซึ่งเป็นการก้าวล่วงสัญญาต่างๆ เพื่อให้จิตละเอียดและประณีตยิ่งขึ้นไปอีก

นอกจากนี้ พระองค์ยังทรงแสดงถึงการบรรลุอภิญญาต่างๆ อันเป็นญาณพิเศษ ได้แก่ การระลึกชาติหนหลังได้ (ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ) การเห็นการจุติและอุบัติของสัตว์ทั้งหลายด้วยทิพยจักษุญาณ (จุตูปปาตญาณ) และที่สำคัญที่สุดคือ การทำอาสวะให้สิ้นไป (อาสวักขยญาณ) จนหลุดพ้นจากกิเลสทั้งปวง ซึ่งเป็นการบรรลุเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้ พระพุทธองค์ทรงย้ำว่า คุณธรรมทั้งหมดนี้ พระมหากัสสปะเถระก็ได้บรรลุและมีปฏิปทาเช่นเดียวกันกับพระองค์ แสดงให้เห็นถึงความยิ่งใหญ่ในคุณธรรมของพระมหากัสสปะผู้เป็นเอตทัคคะในทางผู้ทรงธุดงค์