นัจจชาดก

ในอดีตกาล ครั้งที่พระโพธิสัตว์เสวยพระชาติเป็นพญานกยูง ท่านมีธิดาที่มีความงดงามและเพียบพร้อม พญานกยูงได้ประกาศหาคู่ครองให้กับธิดา โดยเชิญนกชนิดต่าง ๆ มารวมตัวกันเพื่อคัดเลือกผู้ที่เหมาะสมที่สุด นกแต่ละชนิดต่างพากันแสดงความสามารถและจุดเด่นของตนเพื่อหวังจะได้เป็นคู่ครอง แต่เมื่อถึงคราวนกยูงหนุ่ม มันกลับเกิดความลำพองใจในรูปลักษณ์ของตน จึงแสดงท่าทางร่ายรำอย่างไม่สำรวม ทำตัวไร้กิริยามารยาทด้วยการยกปีกและแผ่หางออกจนเห็นของสงวน ต่อหน้าหมู่ญาติและแขกเหรื่อ

พญานกยูงเห็นพฤติกรรมที่ไม่เหมาะสมนั้น จึงตำหนิอย่างรุนแรงว่า นกยูงหนุ่มผู้นี้ขาดความละอายและไร้ซึ่งมรรยาทอย่างยิ่ง การร่ายรำที่ขาดความสำรวมเช่นนี้แสดงถึงจิตใจที่ฟุ้งซ่านและขาดการควบคุมตนเอง ดังนั้น พญานกยูงจึงปฏิเสธที่จะยกธิดาให้และได้ขับไล่นกยูงหนุ่มออกไปจากการรวมตัวครั้งนั้น โดยกล่าวว่าคนหรือสัตว์ที่ไร้ความสำรวมย่อมไม่สมควรแก่การยกย่องหรือให้เกียรติในสังคม

• บทเรียนจากชาดก: การรู้จักสำรวมกิริยามารยาทในที่สาธารณะเป็นสิ่งสำคัญอย่างยิ่ง
• หลักธรรมที่ปรากฏ: ความละอายและเกรงกลัวต่อบาป (หิริโอตตัปปะ) และความรู้จักกาลเทศะ
• ข้อคิด: ความสวยงามภายนอกไม่สามารถทดแทนการขาดระเบียบวินัยและความสำรวมทางกายและวาจาได้

สรุปได้ว่า นัจจชาดก มุ่งสอนให้พุทธศาสนิกชนเห็นความสำคัญของการรักษาความสำรวม ไม่ทำตัวประเจิดประเจ้อหรือขาดสติในที่ชุมชน เพราะพฤติกรรมที่แสดงออกย่อมเป็นเครื่องบ่งชี้ถึงนิสัยและจิตใจ ซึ่งผู้ที่ขาดความสำรวมย่อมนำความเสื่อมเสียมาสู่ตนเองและพลาดโอกาสอันดีในชีวิตไปอย่างน่าเสียดาย