อนุสาสิกชาดก

อนุสาสิกชาดก เป็นเรื่องราวที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงปรารภภิกษุณีรูปหนึ่งผู้ชอบพร่ำสอนผู้อื่น แต่ตนเองกลับไม่ประพฤติปฏิบัติธรรมตามที่สอน โดยเหตุการณ์ดังกล่าวเกิดขึ้น ณ พระเชตวันมหาวิหาร มีใจความสำคัญสรุปได้ดังนี้

1. จุดเริ่มต้นของเรื่องในปัจจุบัน ภิกษุณีรูปหนึ่งชาวเมืองสาวัตถี ได้บวชแล้วแต่ไม่ใส่ใจในสมณธรรม มักมากในลาภอามิสโดยออกไปบิณฑบาตในสถานที่วิเวกเพียงลำพูก เพื่อไม่ให้ภิกษุณีรูปอื่นตามไป เธอจึงออกอุบายโกหกหลอกลวงเพื่อนร่วม พรหมจรรย์ว่าสถานที่นั้นมีสัตว์ดุร้ายและอันตรายรอบด้าน ห้ามมิให้ใครไป วันหนึ่งขณะที่เธอกำลังรีบไปหาอาหารในบ้านเรือน ถูกแพะดุชนจนกระดูกขาหัก ต้องหามกลับสำนักด้วยความเวทนาจนกลายเป็นที่เล่าขานในหมู่ภิกษุ

2. นิทานชาดกในอดีต พระพุทธองค์ทรงย้อนอดีตชาติเล่าว่า ในครั้งที่พระองค์เสวยพระชาติเป็นพญาหงส์หรือจ่าฝูงนกป่า ณ ป่าหิมพานต์ มีนางนกสาลิกาตัวหนึ่งเที่ยวหาอาหารและเก็บเมล็ดข้าวที่ตกจากเกวียน ด้วยความโลภกลัวผู้อื่นแย่งอาหาร นางจึงออกคำสั่งสอนห้ามฝูงนกไม่ให้บินไปในทางใหญ่ในป่าลึกโดยอ้างว่ามีภัยอันตรายจากช้าง ม้า และเกวียน แต่นางเองกลับแอบไปหาอาหารในที่นั้นเสียเอง วันหนึ่งนางมัวแต่เพลินกับอาหารจนไม่ทันสังเกตเห็นเกวียนที่วิ่งมาด้วยความเร็วสูง จึงถูกล้อเกวียนทับจนปีกหักและร่างแหลกเหลว พญาจ่าฝูงจึงได้กล่าวคาถาเตือนสติว่า "นางนกสาลิกาตัวใด สั่งสอนนกตัวอื่นอยู่เนือง ๆ ตัวเองมีปกติเที่ยวไปด้วยความละโมภ นางนกสาลิกาตัวนั้นถูกล้อบดแล้ว มีปีกหักนอนอยู่"

3. บทสรุปและคำสอนหลัก ในตอนท้าย พระพุทธองค์ทรงประชุมชาดกโดยระบุว่า นางนกสาลิกาในกาลนั้นได้มาเกิดเป็นภิกษุณีผู้ชอบสอนผู้อื่นแต่ไม่ประพฤติตนในปัจจุบัน ส่วนพญาจ่าฝูงนกคือพระองค์เอง คำสอนหลักจากชาดกเรื่องนี้คือ "การเตือนผู้อื่นว่าอย่างไร ตนเองก็ควรประพฤติตนให้อย่างนั้น" การดีแต่สอนคนอื่นแต่ตนเองยังบกพร่องและมีความละโมบ ย่อมนำมาซึ่งความพินาศและทุกข์ภัยแก่ตนเองในที่สุด