เขมกสูตร

เขมกสูตร สังยุตตนิกาย SN 22.89 กล่าวถึงเหตุการณ์ที่พระเขมกะอาพาธหนักอยู่ที่พทริการาม ใกล้เมืองโกสัมพี ขณะที่พระเถระหลายรูปพักอยู่ที่โฆสิตาราม

พระเถระเหล่านั้นได้ส่งพระทาสกะไปเยี่ยมพระเขมกะและสอบถามอาการอาพาธ พระเขมกะตอบว่าอาการอาพาธกำเริบหนักขึ้น ไม่ทุเลาลงเลย เมื่อพระทาสกะกลับมารายงาน พระเถระจึงให้กลับไปถามอีกว่า พระเขมกะพิจารณาเห็นอัตตาหรือสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตาในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการ คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณ หรือไม่

พระเขมกะตอบว่า ท่านไม่เห็นอัตตาหรือสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตาในอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านั้นเลย อย่างไรก็ตาม ท่านชี้แจงว่าแม้พระอริยสาวกจะละสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ประการได้แล้ว แต่ก็ยังเหลือมานะ (ความถือตัว), ฉันทะ (ความพอใจ), และอนุสัย (กิเลสที่นอนเนื่อง) อย่างละเอียดในอุปาทานขันธ์ ๕ ว่า "เรามีอยู่" ซึ่งยังไม่ถูกถอนรากถอนโคน พระเขมกะเปรียบเหมือนผ้าที่สกปรกแล้วซักด้วยน้ำด่าง แม้จะสะอาดแล้ว แต่ก็ยังเหลือกลิ่นด่างติดอยู่ ฉันใด ผู้มีปัญญาอบรมดีแล้วก็ยังอาจมี "ฉันเป็น" เหลืออยู่ละเอียดอ่อน ฉันนั้น

ท่านอธิบายว่า การจะถอนมานะ ฉันทะ อนุสัยที่ละเอียดเหล่านี้ได้นั้น ต้องพิจารณาเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปในอุปาทานขันธ์ ๕ อย่างต่อเนื่อง ในที่สุด เมื่อพระเขมกะได้อธิบายธรรมะนี้แก่พระเถระทั้งหลาย พระเถระ ๖๐ รูป รวมถึงพระเขมกะเอง ก็ได้บรรลุอรหัตตผล