หริตมาตชาดก

หริตมาตชาดก เป็นชาดกที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงเพื่อสอนให้เห็นถึงสัจธรรมของชีวิตและการรักษาตนในฐานะผู้มีอำนาจ โดยมีมูลเหตุมาจากความขัดแย้งระหว่างพระเจ้าอชาตศัตรูกับพระเจ้าโกศลในเรื่องการแย่งชิงหมู่บ้านกาสี ซึ่งพระราชาทั้งสองต่างมีอารมณ์ขึ้นลงตามผลแพ้ชนะในสนามรบ พระองค์จึงทรงยกอดีตนิทานมาเป็นอุทาหรณ์สอนใจ

เนื้อหาในอดีตชาติกล่าวถึงงูปลาตัวหนึ่งที่รุกรานเข้าไปในลอบเพื่อกินปลา แต่กลับถูกฝูงปลาตัวเล็กๆ รุมกัดจนได้รับบาดเจ็บสาหัสและต้องหนีตายออกมา งูได้ถามกบเขียว (พระโพธิสัตว์) ว่าเหตุการณ์ที่ตนถูกปลารุมทำร้ายเช่นนี้เหมาะสมหรือไม่ พระโพธิสัตว์ได้ตอบด้วยหลักธรรมสำคัญเกี่ยวกับเรื่อง อำนาจและความเป็นธรรม ดังนี้

• วัฏจักรแห่งอำนาจ: บุคคลมีอำนาจอยู่เพียงใด ย่อมสามารถใช้อำนาจกดขี่ผู้อื่นได้เพียงนั้น แต่เมื่อใดที่ตกเป็นฝ่ายเสียเปรียบหรือถูกผู้อื่นที่มีอำนาจมากกว่าย่ำยีบ้าง ก็ย่อมต้องยอมรับการถูกกระทำตอบเช่นเดียวกัน
• การรุกรานย่อมได้รับผลตอบแทน: ผู้ที่รุกล้ำเข้าไปในเขตแดนของผู้อื่นเพื่อเบียดเบียน ย่อมได้รับความเดือดร้อนตอบแทนจากเจ้าของถิ่นนั้นๆ ซึ่งเป็นกฎแห่งธรรมดา
• ความประมาทในอำนาจ: การพึ่งพาแต่อำนาจกำลังเพียงอย่างเดียวโดยไม่คำนึงถึงความถูกต้อง ย่อมนำไปสู่ความหายนะในที่สุด เหมือนดั่งงูที่ต้องตายเพราะความโง่เขลาในการรุกรานผู้อื่น

บทสรุปของชาดกเรื่องนี้ชี้ให้เห็นว่า "ผู้ใดกระทำกรรมใดไว้ ผู้นั้นย่อมได้รับผลของกรรมนั้น" โดยพระพุทธเจ้าทรงสรุปว่า งูปลาในครั้งนั้นคือพระเจ้าอชาตศัตรู ส่วนกบเขียวคือพระองค์เอง เพื่อเตือนให้ผู้ครองอำนาจตระหนักถึงความไม่เที่ยงและผลร้ายของการใช้อำนาจในทางที่ผิด