ทูตชาดก

ทูตชาดก เป็นเรื่องราวที่แสดงถึงความฉลาดในอุบายและการรู้จักเลือกบุคคลเพื่อบอกเล่าความทุกข์ โดยมีจุดเริ่มต้นจากการที่พระโพธิสัตว์เกิดเป็นมาณพ ได้เดินทางไปศึกษาศิลปศาสตร์และต้องการหาทรัพย์ไปบูชาครู จนกระทั่งได้ทองคำ ๗ ลิ่ม แต่เกิดทำทองคำตกลงในแม่น้ำคงคา พระองค์จึงใช้อุบายนั่งอดอาหารอยู่ที่ริมฝั่งแม่น้ำคงคา เพื่อให้พระราชาและผู้คนสนใจและเข้ามาช่วยเหลือ จนกระทั่งพระราชาเสด็จมาสอบถามด้วยพระองค์เอง

จากเหตุการณ์ดังกล่าว พระโพธิสัตว์ได้แสดงธรรมและถวายคำสอนสำคัญแก่พระราชา ซึ่งสรุปเป็นหลักธรรมคำสอนหลักได้ดังนี้:

• การเลือกบุคคลที่จะบอกความทุกข์: ไม่ควรบอกความทุกข์แก่ผู้ที่ไม่สามารถช่วยเหลือหรือปลดเปลื้องทุกข์นั้นได้ ควรบอกเฉพาะผู้ที่มีปัญญาและสามารถช่วยเหลือได้โดยธรรมเท่านั้น
• ความยากในการหยั่งรู้จิตใจมนุษย์: จิตใจของมนุษย์มีความซับซ้อนและรู้ได้ยากยิ่งกว่าเสียงของสัตว์ดิรัจฉาน คนที่เคยเป็นมิตรหรือญาติในกาลก่อน อาจกลับกลายเป็นศัตรูในภายหลังได้
• การรู้จักกาลเทศะและความอดกลั้น: ผู้ที่เที่ยวบอกความทุกข์ของตนในกาลที่ไม่ควร ย่อมไม่ได้มิตรแท้ที่ร่วมทุกข์ นักปราชญ์ผู้มีหิริและโอตตัปปะพึงรู้ว่าความสุขไม่ได้มีไว้สำหรับตนผู้เดียว และพึงอดกลั้นความทุกข์ร้อนไว้เมื่อถึงคราวจำเป็น

ในท้ายที่สุด พระราชาทรงเกิดความเลื่อมใสและพระราชทานทองคำ ๑๔ แท่งแก่พระโพธิสัตว์ ทำให้พระองค์สามารถนำทรัพย์ไปให้อาจารย์ได้สำเร็จ พระศาสดาได้ทรงประชุมชาดกโดยระบุว่า พระราชาในครั้งนั้นคือพระอานนท์ อาจารย์คือพระสารีบุตร และมาณพผู้ฉลาดในอุบายคือตัวพระองค์เองในปัจจุบัน