ผัคคุนปัญหาสูตร

พระสูตรผัคคุนปัญหาสูตร (SN 35.83) บันทึกเหตุการณ์ที่ พระภัคคุนเถระ เข้าไปกราบทูลถาม พระผู้มีพระภาคเจ้า ด้วยคำถามที่ลึกซึ้งเกี่ยวกับพระพุทธเจ้าในอดีตที่ได้ปรินิพพานไปแล้ว

พระภัคคุนเถระทูลถามว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สมมติว่ามีผู้จะพรรณนาถึงพระพุทธเจ้าในอดีตที่ได้ ปรินิพพานแล้วอย่างสมบูรณ์, ผู้ที่ได้ ตัดปปัญจะ (เครื่องปรุงแต่ง), ตัดทางไปสู่ภพชาติ, สิ้นสุดวัฏสงสาร และล่วงพ้นทุกข์ทั้งปวงไปแล้วนั้น จะมีตาที่จะพรรณนาได้หรือไม่? จะมีหู... จมูก... ลิ้น... กาย... หรือใจที่จะพรรณนาได้หรือไม่?"

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า "ภัคคุนะ สมมติว่ามีผู้จะพรรณนาถึงพระพุทธเจ้าในอดีตที่ได้ปรินิพพานแล้วอย่างสมบูรณ์, ผู้ที่ได้ตัดปปัญจะ, ตัดทางไปสู่ภพชาติ, สิ้นสุดวัฏสงสาร และล่วงพ้นทุกข์ทั้งปวงไปแล้วนั้น ไม่มีตาที่จะพรรณนาได้ ไม่มีหู... จมูก... ลิ้น... กาย... และ ไม่มีใจที่จะพรรณนาได้เลย"

• ใจความสำคัญและคำสอนหลัก:

พระสูตรนี้เน้นย้ำถึงธรรมชาติอันลึกซึ้งและเหนือการพรรณนาของ พระนิพพาน และภาวะของพระอรหันต์หรือพระพุทธเจ้าที่ ปรินิพพานแล้ว กล่าวคือ:

• เหนือการรับรู้ทางอายตนะ: พระพุทธเจ้าที่ปรินิพพานแล้วนั้น ทรงล่วงพ้นจากขอบเขตของการรับรู้ด้วยอายตนะทั้งหก (ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ) โดยสิ้นเชิง ไม่มีสิ่งใดในโลกที่รับรู้ได้ด้วยประสาทสัมผัส หรือแม้กระทั่งการคิดนึกทางใจ ที่จะสามารถนำมาอธิบายถึงภาวะดังกล่าวได้
• การดับสนิทของทุกข์และขันธ์: การปรินิพพานเป็นการดับสิ้นซึ่งขันธ์ ๕ และทุกข์ทั้งปวงอย่างเด็ดขาด เมื่อไม่มีขันธ์อันเป็นที่ตั้งของการยึดมั่นถือมั่นอีกต่อไป จึงไม่มี "ตัวตน" ในเชิงสังสารวัฏที่จะถูกพรรณนาหรือระบุตำแหน่งได้อีก
• ภาวะที่พ้นจากสมมติ: ภาวะของพระนิพพานและพระผู้ที่บรรลุแล้วนั้นเป็น ภาวะที่พ้นจากสมมติบัญญัติทั้งปวง ไม่สามารถถูกจำกัดด้วยคำพูด ความคิด หรือกรอบแนวคิดใดๆ ที่มนุษย์ใช้ในการอธิบายสิ่งต่างๆ ในโลกได้

คำตอบของพระพุทธองค์เป็นเครื่องยืนยันว่า พระนิพพานมิใช่สภาวะที่สามารถเข้าถึงได้ด้วยการพรรณนาหรือจินตนาการทางโลก แต่เป็นสภาวะแห่งการดับทุกข์ที่แท้จริงและเป็นที่สุด ซึ่งอยู่เหนือขีดจำกัดของความเข้าใจและการรับรู้ของปุถุชนโดยสิ้นเชิง.