คันธภกสูตร

คันธภกสูตร (สังยุตตนิกาย SN 42.11) เป็นพระสูตรที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงเรื่องเหตุเกิดและเหตุดับแห่งทุกข์แก่นายบ้านคันธภกะ ณ อุรุเวลกัปปะ นิคมของมัลลกษัตริย์ นายบ้านคันธภกะได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคและกราบทูลขอให้ทรงแสดงธรรมเกี่ยวกับเหตุเกิดและเหตุดับแห่งทุกข์

พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า หากจะทรงแสดงเรื่องทุกข์ในอดีตหรืออนาคต นายคามณีอาจจะยังมีความสงสัยหรือเคลือบแคลงได้ ดังนั้น พระองค์จึงจะทรงแสดงเหตุเกิดและเหตุดับแห่งทุกข์ที่นายคามณีสามารถประจักษ์ได้ด้วยตนเองในปัจจุบันขณะนั้น พระองค์ทรงตั้งคำถามให้นายคามณีพิจารณาว่า ความโศก ความร่ำไร ความทุกข์ โทมนัส และความคับแค้นใจ จะเกิดขึ้นแก่เขาหรือไม่ หากมีคนในอุรุเวลกัปปะนิคมบางคนตาย ถูกจองจำ เสื่อมทรัพย์ หรือถูกติเตียน ซึ่งนายคามณีตอบว่า "มีอยู่" พระพุทธองค์ทรงถามต่อไปว่า แล้วมีคนกลุ่มใดบ้างในอุรุเวลกัปปะนิคมที่เรื่องเหล่านี้จะไม่ทำให้เกิดความทุกข์ดังกล่าว ซึ่งนายคามณีก็ตอบว่า "มีอยู่"

เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงถามถึงเหตุผล นายคามณีได้อธิบายว่า กลุ่มคนที่ทำให้เกิดความทุกข์นั้นเป็นเพราะเขามี "ฉันทราคะ" (ความพอใจ ความกำหนัด หรือความรักใคร่) ในคนเหล่านั้น ส่วนกลุ่มที่ไม่ทำให้เกิดความทุกข์นั้นเป็นเพราะเขาไม่มีฉันทราคะ พระผู้มีพระภาคจึงทรงสรุปว่า ความทุกข์ใด ๆ ที่เกิดขึ้น ล้วนมีฉันทะเป็นมูล มีฉันทะเป็นเหตุ เพราะฉันทะเป็นมูลแห่งทุกข์

นายคามณีรับรองพระดำรัสด้วยตัวอย่างของบุตรชายชื่อจิรวาสีที่อยู่ห่างไกล เมื่อเขาส่งคนไปดูอาการของบุตรแล้วยังไม่ได้ข่าวกลับมา เขาก็จะเกิดความกระวนกระวายใจ เพราะมีฉันทราคะในบุตรชาย แม้บุตรจะยังมีชีวิตอยู่ก็ตาม พระผู้มีพระภาคจึงตรัสยืนยันว่า ด้วยธรรมที่นายคามณีได้เห็น ได้รู้ ได้บรรลุและหยั่งลงถึงแล้วในปัจจุบันนี้ เขาย่อมอนุมานถึงอดีตและอนาคตได้ว่า ทุกข์ทั้งปวงที่เกิดขึ้นในอดีตและที่จะเกิดขึ้นในอนาคต ล้วนมีฉันทะเป็นมูล มีฉันทะเป็นเหตุ เพราะฉันทะเป็นมูลแห่งทุกข์