อวิชชาสูตร

พระสูตรนี้มีชื่อว่า อวิชชาสูตร (SN45.1) ซึ่งพระพุทธองค์ทรงแสดงแก่ภิกษุทั้งหลาย ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ใกล้เมืองสาวัตถี เนื้อหาหลักของพระสูตรเป็นการชี้ให้เห็นถึงบทบาทของ อวิชชา (ความไม่รู้แจ้ง) และ วิชชา (ความรู้แจ้ง) ในการกำหนดทิศทางของการดำเนินชีวิตและการพัฒนาตนเอง

พระพุทธองค์ทรงอธิบายว่า อวิชชา เป็นปัจจัยนำหน้าการเกิดขึ้นของ อกุศลธรรม (ธรรมที่ไม่เป็นกุศล) ทั้งปวง โดยมีธรรมคือการขาดหิริโอตตัปปะ (ความไม่ละอายและไม่เกรงกลัวต่อบาป) ติดตามมา ผู้ที่จมอยู่ในอวิชชาจะก่อให้เกิดลำดับแห่งการกระทำที่ไม่ถูกต้องดังนี้:

• มิจฉาทิฏฐิ (ความเห็นผิด)
• มิจฉาสังกัปปะ (ความดำริผิด)
• มิจฉาวาจา (การเจรจาผิด)
• มิจฉากัมมันตะ (การกระทำผิด)
• มิจฉาอาชีวะ (การเลี้ยงชีพผิด)
• มิจฉาวายามะ (ความเพียรผิด)
• มิจฉาสติ (ความระลึกผิด)
• มิจฉาสมาธิ (ความตั้งมั่นผิด)

ในทางตรงกันข้าม วิชชา เป็นปัจจัยนำหน้าการเกิดขึ้นของ กุศลธรรม (ธรรมที่เป็นกุศล) ทั้งปวง โดยมีธรรมคือหิริโอตตัปปะ (ความละอายและเกรงกลัวต่อบาป) ติดตามมา ผู้มีวิชชาอันมั่นคงจะก่อให้เกิดลำดับแห่งการปฏิบัติที่ถูกต้อง ซึ่งสอดคล้องกับองค์มรรคมีองค์ ๘ อันเป็นหนทางสู่ความพ้นทุกข์ดังนี้:

• สัมมาทิฏฐิ (ความเห็นชอบ)
• สัมมาสังกัปปะ (ความดำริชอบ)
• สัมมาวาจา (การเจรจาชอบ)
• สัมมากัมมันตะ (การกระทำชอบ)
• สัมมาอาชีวะ (การเลี้ยงชีพชอบ)
• สัมมาวายามะ (ความเพียรชอบ)
• สัมมาสติ (ความระลึกชอบ)
• สัมมาสมาธิ (ความตั้งมั่นชอบ)

พระสูตรนี้จึงเน้นย้ำว่า อวิชชา คือรากฐานของความชั่วและทุกข์ ในขณะที่ วิชชา คือรากฐานของการสร้างสรรค์ความดีงามและการบรรลุธรรมอันเป็นกุศล เป็นการแสดงให้เห็นถึงความสัมพันธ์แบบลูกโซ่ (ปัจจยาการ) ระหว่างอวิชชา/วิชชากับการพัฒนาคุณธรรมหรืออกุศลธรรมในบุคคล.