อนุมานสูตร

อนุมานสูตร (MN15) ในมัชฌิมนิกาย เป็นพระสูตรที่พระมหาโมคคัลลานะแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย ณ เภสกฬาวัน สุงสุมารคิระ แคว้นภัคคะ โดยมีเนื้อหาสำคัญเกี่ยวกับการพิจารณาตนเองและการเป็นผู้ว่าง่ายหรือผู้ว่ายาก

พระสูตรนี้เน้นย้ำถึงธรรม 16 ประการที่ทำให้บุคคลเป็นผู้ว่ายากหรือไม่ว่าง่าย ซึ่งได้แก่ ความปรารถนาลามก ยกตนข่มผู้อื่น มักโกรธ ผูกโกรธ ระแวงจัด เปล่งวาจาใกล้ต่อความโกรธ ถูกกล่าวโทษแล้วกลับโต้เถียง กลับรุกราน กลับปรักปรำ กลับพูดกลบเกลื่อน ไม่ยอมอธิบายพฤติกรรมของตน เป็นผู้ลบหลู่คุณท่าน ตีเสมอ ริษยา ตระหนี่ โอ้อวด มีมารยา กระด้าง ดูหมิ่นผู้อื่น และถือความเห็นของตนเป็นใหญ่ ถือรั้น สลัดได้ยาก

พระมหาโมคคัลลานะสอนให้ภิกษุทั้งหลายพิจารณาตนเองโดยการอนุมานเปรียบเทียบกับผู้อื่น ดังอุปมาว่า ถ้าเราไม่ชอบคนที่มีพฤติกรรมไม่ดี เช่น มักโกรธ หรือโอ้อวดผู้อื่น คนอื่นก็คงไม่ชอบเราหากเรามีพฤติกรรมเหล่านั้นเช่นกัน การใคร่ครวญเช่นนี้จะช่วยให้เกิดความคิดที่จะละเว้นจากอกุศลธรรม

หากภิกษุรูปใดพิจารณาแล้วพบว่าตนเองมีอกุศลธรรมเหล่านี้ ก็พึงพยายามละเสีย แต่ถ้าพิจารณาแล้วไม่พบว่ามีอกุศลธรรมเหล่านั้น ก็พึงดำรงอยู่ในปีติปราโมทย์ และหมั่นศึกษาในกุศลธรรมทั้งกลางวันและกลางคืน การพิจารณาตนเองนี้ควรทำอย่างสม่ำเสมอ เพื่อให้เป็นผู้ว่าง่าย และเป็นที่ไว้ใจของเพื่อนพรหมจารี ส่งเสริมให้เกิดความสามัคคีและการเติบโตทางธรรมในหมู่คณะ