อริฏฐสูตร

อริฏฐสูตร (สังยุตตนิกาย SN 54.6) เป็นพระสูตรที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงวิธีเจริญอานาปานสติอย่างละเอียด ณ กรุงสาวัตถี ในป่าเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี.

เรื่องเริ่มต้นขึ้นเมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามภิกษุทั้งหลายว่า พวกเธอย่อมเจริญอานาปานสติหรือไม่ ท่านพระอริฏฐะกราบทูลว่าท่านเจริญอยู่ เมื่อถูกถามว่าเจริญอย่างไร ท่านอริฏฐะตอบว่า ท่านละความกำหนัดในกามที่ล่วงแล้ว กำจัดความกำหนัดในกามที่ยังไม่มาถึง และขจัดสัญญาแห่งความกระทบกระทั่งในธรรมทั้งหลายทั้งภายในและภายนอก แล้วหายใจเข้าออกด้วยสติ.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับรองว่าการปฏิบัตินั้นเป็นการเจริญอานาปานสติ แต่ทรงชี้แจงเพิ่มเติมถึงวิธีที่อานาปานสติจะบริบูรณ์โดยกว้างขวางอย่างพิสดารว่า ภิกษุในธรรมวินัยนี้ไปสู่ป่า โคนไม้ หรือเรือนว่าง นั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า หายใจเข้าออกด้วยสติ.

การเจริญอานาปานสติที่บริบูรณ์นั้น มี ๑๖ ขั้นตอน คือ รู้ชัดเมื่อหายใจเข้าออกยาวหรือสั้น สำเหนียกว่าจะหายใจเข้าออกพร้อมทั้งรู้กายทั้งหมด และสงบกายสังขาร (ลมหายใจ) จากนั้นเจริญสติในส่วนของจิต คือ สำเหนียกว่าจะหายใจเข้าออกพร้อมทั้งรู้ปีติ สุข รู้จิตทั้งหมด ทำจิตให้ร่าเริง ยังจิตให้ตั้งมั่น และเปลื้องจิตให้หลุดพ้น.

สุดท้ายเป็นการเจริญวิปัสสนา คือ สำเหนียกว่าจะหายใจเข้าออกพร้อมทั้งพิจารณาเห็นความไม่เที่ยง ความคลายกำหนัด ความดับ และความสละคืน. พระพุทธองค์ตรัสว่า นี้คือวิธีที่อานาปานสติย่อมบริบูรณ์โดยกว้างขวางอย่างละเอียด การปฏิบัติตามขั้นตอนเหล่านี้จะนำไปสู่การหลุดพ้นจากอาสวะทั้งปวง.