มหาสาโรปมสูตร

มหาสาโรปมสูตร (MN29) นำเสนอคำสอนของพระพุทธเจ้าที่เปรียบเทียบการดำเนินชีวิตพรหมจรรย์กับการแสวงหา แก่นไม้ จากต้นไม้ใหญ่ โดยทรงชี้ให้เห็นถึงอันตรายของการยึดติดกับสิ่งที่มิใช่แก่นสารที่แท้จริงของพระธรรม

พระพุทธเจ้าทรงยกอุทาหรณ์ถึงบุคคลผู้มีศรัทธาออกบวชเพื่อพ้นจากทุกข์ แต่กลับไปยึดติดกับประโยชน์หรือผลพลอยได้ในระดับต่าง ๆ คล้ายกับคนที่ต้องการแก่นไม้ แต่กลับตัดเอาส่วนอื่น ๆ ไป:

• กิ่งและใบ (ลาภสักการะ ชื่อเสียง): ภิกษุบางรูปเมื่อออกบวชแล้วได้ ลาภสักการะ ชื่อเสียง ก็พอใจ หลงยกตนข่มผู้อื่น และตกอยู่ในความประมาท ทำให้ต้องอยู่เป็นทุกข์ เปรียบเหมือนผู้ตัดเอาเพียงกิ่งและใบไปโดยคิดว่าเป็นแก่น
• สะเก็ด (ศีล): บางรูปไม่ติดลาภสักการะ แต่เมื่อได้ความสำเร็จใน ศีล ก็พอใจ ยกตนข่มผู้อื่นว่าเป็นผู้มีศีล และประมาท ทำให้ต้องอยู่เป็นทุกข์ เปรียบเหมือนผู้ตัดเอาสะเก็ดไม้ไป
• เปลือก (สมาธิ): บางรูปไม่ติดลาภสักการะ ศีล แต่เมื่อได้ความสำเร็จใน สมาธิ ก็พอใจ ยกตนข่มผู้อื่นว่ามีจิตตั้งมั่น และประมาท ทำให้ต้องอยู่เป็นทุกข์ เปรียบเหมือนผู้ตัดเอาเปลือกไม้ไป
• กระพี้ (ญาณทัสสนะ): บางรูปไม่ติดลาภสักการะ ศีล สมาธิ แต่เมื่อได้ความสำเร็จใน ญาณทัสสนะ (ความรู้ความเห็น) ก็พอใจ ยกตนข่มผู้อื่น และประมาท ทำให้ต้องอยู่เป็นทุกข์ เปรียบเหมือนผู้ตัดเอากระพี้ไป
• แก่นไม้ (อจลเจโตวิมุตติ): มีเพียงผู้ที่ไม่อาจตกจาก ความหลุดพ้นแห่งใจอันไม่คลอนแคลน (อจลเจโตวิมุตติ) เท่านั้น ที่เปรียบเหมือนผู้แสวงหาแก่นไม้แล้วได้แก่นไม้จริง ๆ โดยไม่ยกตนข่มผู้อื่นและไม่ประมาท แต่ตั้งใจบำเพ็ญเพียรจนบรรลุ อจลเจโตวิมุตติ ซึ่งเป็นความหลุดพ้นที่ยั่งยืน ไม่กลับกำเริบอีก

พระพุทธเจ้าทรงสรุปว่า การปฏิบัติพรหมจรรย์นั้นไม่ได้มุ่งหมายเพื่อลาภสักการะ ศีล สมาธิ หรือญาณทัสสนะ เหล่านี้เป็นเพียงผลประโยชน์หรือทางผ่านในขั้นต่าง ๆ เท่านั้น แต่เป้าหมายที่แท้จริงคือ ความหลุดพ้นแห่งใจอันไม่คลอนแคลน (อจลเจโตวิมุตติ) ซึ่งเป็นแก่นสาร สาระ และที่สุดแห่งพรหมจรรย์ อันเป็นความพ้นทุกข์โดยสิ้นเชิง.