อาธิปเตยยสูตร

อาธิปเตยยสูตร หรือ สูตรว่าด้วยธรรมเป็นใหญ่ แสดงถึง ธรรมเป็นใหญ่ ๓ ประการ ที่พระภิกษุพึงยึดถือเป็นเครื่องควบคุมตนให้ดำเนินชีวิตในพรหมจรรย์ได้อย่างถูกต้องบริสุทธิ์ เพื่อละความชั่ว ประพฤติความดี และรักษาสภาพจิตใจให้ผ่องใส ธรรมเป็นใหญ่ทั้งสามนี้ได้แก่:

• อตฺตาธิปเตยฺย (ตนเป็นใหญ่)
• โลกาธิปเตยฺย (โลกเป็นใหญ่)
• ธมฺมาธิปเตยฺย (ธรรมเป็นใหญ่)

ในแต่ละประการ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอธิบายว่า พระภิกษุผู้ไปอยู่ในป่า โคนไม้ หรือเรือนว่าง ย่อมพิจารณาตนเองถึงเหตุผลที่ออกบวชว่า ไม่ใช่เพื่อลาภสักการะหรือภพภูมิใดๆ แต่เพื่อพ้นจากความทุกข์อันเกิดจากชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาสทั้งปวง เพื่อทำให้ที่สุดแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ปรากฏขึ้น

เมื่อพิจารณาดังนี้แล้ว จึงดำริที่จะมีความเพียรอันปรารภแล้วไม่ท้อถอย สติจะต้องตั้งมั่นและแจ่มใส กายสงบระงับ จิตตั้งมั่นเป็นสมาธิ และด้วยการยึดถือธรรมเป็นใหญ่แต่ละประการเป็นเครื่องควบคุมตน จึงละอกุศลธรรม พัฒนากุศลธรรม ละกรรมที่ควรตำหนิ และพัฒนาสิ่งที่ไม่ควรตำหนิ ทำให้ตนเองบริสุทธิ์อยู่เสมอ

หลักการของแต่ละประการมีดังนี้:

พระสูตรปิดท้ายด้วยบทกวีที่ย้ำเตือนว่า ไม่มีที่ลับในการทำความชั่ว ทั้งเทพและพระตถาคตย่อมรู้เห็นคนพาลผู้ประพฤติทุจริตในโลก ผู้ปฏิบัติตามหลักธรรมเป็นใหญ่ทั้งสามนี้ ไม่ว่าจะเป็นการอยู่ด้วยสติ (ตนเป็นใหญ่) การเจริญสมาธิ (โลกเป็นใหญ่) หรือการดำเนินตามธรรม (ธรรมเป็นใหญ่) ย่อมเป็นผู้ไม่เสื่อม ชนะมาร บรรลุถึงที่สุดแห่งการเกิด เป็นมุนีผู้มีปัญญาพ้นจากกิเลสทั้งปวง ไม่ติดข้องในสิ่งใดๆ เลย